BIG LIST OF WEBSITES

List of Top Websites on Hornbach

Top 250 Websites on HORNBACH

Download the Top 250 Websites to PDF

Last updated on Nov 1 2019.
Here are the best websites we found: hornbach.de • hornbach.at • hornbach.nl • hornbach.cz • hornbach.nl • hornbach.at • hornbach.sk • hornbach.sk • hornbach.cz

Press CTRL-D to bookmark this list - BigListofWebsites.com
Rank
Url
Preview
Tags
Score
HORNBACH - Der Projekt-Baumarkt mit Onlineshop.. Es gibt immer was zu tun: Auswahl, Service und Dauertiefpreise für Ihr Projekt. Der HORNBACH Onlineshop: online bestellen oder reservieren & abholen im Markt!
Alexa Rank
8,127
HORNBACH - Der Projekt-Baumarkt mit Onlineshop. Im HORNBACH Onlineshop finde ich alles, was ich für mein Projekt brauche! HORNBACH, mein Baumarkt mit Dauertiefpreisgarantie und 30 Tage Rückgaberecht!
Alexa Rank
26,973
HORNBACH - Dé Projectbouwmarkt met Onlineshop.. HORNBACH is dé nummer 1 voor al jouw projecten. HORNBACH is er voor échte doorzetters, die niet bang zijn om aan te pakken, wanneer het daarop aankomt. Dagelijks steken duizenden medewerkers bij HORNBACH de handen uit de mouwen – in onze bouwmarkten met tuincentra én in onze Onlineshop. Onze missie is om alle mensen bij hun projecten in eigen huis en tuin, zo goed mogelijk te ondersteunen.
Alexa Rank
74,385
HORNBACH - projektový hobbymarket. Nyní i s e-shopem. HORNBACH je číslo 1. pro vaše projekty! Nakupujte za trvale nejnižší ceny v 10 prodejnách nebo v e-shopu. Nabízíme vše pro dům, byt, zahradu i dílnu.
Alexa Rank
39,378
HORNBACH - Dé Projectbouwmarkt met Onlineshop.. HORNBACH is dé nummer 1 voor al jouw projecten. HORNBACH is er voor échte doorzetters, die niet bang zijn om aan te pakken, wanneer het daarop aankomt. Dagelijks steken duizenden medewerkers bij HORNBACH de handen uit de mouwen – in onze bouwmarkten met tuincentra én in onze Onlineshop. Onze missie is om alle mensen bij hun projecten in eigen huis en tuin, zo goed mogelijk te ondersteunen.
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Der Projekt-Baumarkt mit Onlineshop. Im HORNBACH Onlineshop finde ich alles, was ich für mein Projekt brauche! HORNBACH, mein Baumarkt mit Dauertiefpreisgarantie und 30 Tage Rückgaberecht!
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - projektový hobbymarket. Teraz aj s e-shopom. HORNBACH je číslo 1 pre vaše projekty! Nakupujte za trvale najnižšie ceny v predajniach alebo v e-shope. Ponúkame všetko pre dom, byt, záhradu a dielňu.
Alexa Rank
93,677
HORNBACH - projektový hobbymarket. Teraz aj s e-shopom. HORNBACH je číslo 1 pre vaše projekty! Nakupujte za trvale najnižšie ceny v predajniach alebo v e-shope. Ponúkame všetko pre dom, byt, záhradu a dielňu.
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - projektový hobbymarket. Nyní i s e-shopem. HORNBACH je číslo 1. pro vaše projekty! Nakupujte za trvale nejnižší ceny v 10 prodejnách nebo v e-shopu. Nabízíme vše pro dům, byt, zahradu i dílnu.
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Der Projekt-Baumarkt. Jetzt auch mit Onlineshop.. Es gibt immer was zu tun: Auswahl, Service und Dauertiefpreise für Ihr Projekt. Der HORNBACH Onlineshop - online nach Hause oder in den Markt bestellen oder reservieren & abholen im Markt!
Alexa Rank
148,108
HORNBACH - Der Projekt-Baumarkt mit Onlineshop.. Es gibt immer was zu tun: Auswahl, Service und Dauertiefpreise für Ihr Projekt. Der HORNBACH Onlineshop: online bestellen oder reservieren & abholen im Markt!
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Der Projekt-Baumarkt. Jetzt auch mit Onlineshop.. Es gibt immer was zu tun: Auswahl, Service und Dauertiefpreise für Ihr Projekt. Der HORNBACH Onlineshop - online nach Hause oder in den Markt bestellen oder reservieren & abholen im Markt!
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Magazinul dumneavoastră online de materiale de construcții pentru proiecte
Alexa Rank
39,395
HORNBACH Baustoff Union GmbH. Die HORNBACH Baustoff Union ist regionaler Marktführer im Baustoff- und Baufachhandel in Südwest-Deutschland, mit Niederlassungen in der Pfalz, im Saarland, in Baden und in Südhessen.
Alexa Rank
1,000,001
Hornbach Piccante - Nein Danke
Alexa Rank
1,000,001
www.hornbach.fr - Home. Typ hier uw slogan!
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Byggvaruhuset med allt till dina byggprojekt och trädgårdsprojekt
Alexa Rank
95,405
Zahnarztpraxis Dr. Manfred Hornbach, Tübingen. Praxis Dr. Manfred Hornbach - die angstfreie Zahnarztpraxis in Tübingen
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Byggvaruhuset med allt till dina byggprojekt och trädgårdsprojekt
Alexa Rank
1,000,001
HORNBACH - Magazinul dumneavoastră online de materiale de construcții pentru proiecte
Alexa Rank
1,000,001
AKCIOVÉ LETÁKY - Tesco, Lidl, Hornbach, Kaufland, Billa, Baumax - AKCIE. Akciové letáky - Tesco, Lidl, Hornbach, Kaufland, Billa, Baumax - nakupujte výhodne a ušetrite akciové letáky hypermarketov
Alexa Rank
1,000,001
Flohmärkte Berlin - Flohmarkt Hornbach | Flohmarkt Schönefeld | Flohmarkt Marienfelde. Die Flohmärkte auf den Parkplätzen der Hornbach-Baumärkte in Berlin Schönefeld und Berlin Marienfelde freuen sich auf Ihren Besuch - ob als Schnäppchenjäger oder Händler mit eigenem Stand.
Alexa Rank
1,000,001
Hornbach | ProfiCard Portal
Alexa Rank
1,000,001
Home - Klosterstadt Hornbach. Natur pur, erlebbare Geschichte, ausgezeichnete Gastronomie! Hornbach ist nicht nur für Gourmets, Wohnmobilisten und Wanderer der Geheimtipp!
Alexa Rank
1,000,001
Ein außergewöhnliches Landhotel in Hornbach - Lösch für Freunde. Willkommen in einem der außergewöhnlichsten Landhotels in Rheinland-Pfalz. Willkommen im Lösch für Freunde, dem Design-Hotel in Hornbach bei Zweibrücken.
Alexa Rank
1,000,001
Autohaus Wagner GmbH – Ihr Ford Händler in Hornbach. Autohaus Wagner GmbH – Ihr Ford Autohändler in Hornbach Rundum KFZ-Service sowie günstige Angebote für Neuwagen, Jahreswagen &; Gebrauchtwagen.
Alexa Rank
1,000,001
hormbach.de - Hornbach Resources and Information.. hormbach.de is your first and best source for information about Hornbach . Here you will also find topics relating to issues of general interest. We hope you find what you are looking for!
Alexa Rank
1,000,001
Ihr idyllisches Hotel in der Pfalz » Kloster Hornbach in der Südwestpfalz. Das luxuriöse Hotel Kloster Hornbach heißt sie ♥-lich in der Pfalz willkommen ➤ Historische Architektur ✓ 33 Zimmer & Suiten ✓ Raffinesse im Detail ✓ uvm.
Alexa Rank
1,000,001
Tierarztpraxis Dr. med. vet. Arnold Bonitz, Hornbach / Zweibrücken. Tierarztpraxis Dr. med. vet. Arnold Bonitz, Hornbach / Zweibrücken
Alexa Rank
1,000,001
Schöner übernachten - Ferienhaus Leicht in Hornbach
Alexa Rank
1,000,001
Erfahrung Aufbau Ikea Küche Outdoor Küche Selbstgebaut Eckbank Küche Holz Massiv. Erfahrung Aufbau Ikea Küche Outdoor Küche Selbstgebaut Eckbank Küche Holz Massiv erfahrung aufbau ikea küche outdoor küche selbstgebaut eckbank küche holz massiv ikea metod küche unterschrank eckbankgruppe küche spritzschutz küche holzoptik pflegemittel arbeitsplatte küche ebay mülleimer küche landhausstil küche ikea küche nussbaum aeg küche ikea küche applad küche in rot sims 4 offene küche landhausstil küche klein designer küche arbeitsplatte ikea küche test wasserhahn küche überdreht ikea küche mit eckherd arbeitsplatte hornbach küche ikea küche testbericht funk wanduhr küche arbeitsplatte
Alexa Rank
512,178
Kaminofen Schmal Ecke Kaminofen Justus Diego Erfahrungen Kamin Mit Wassertasche Leistung. Kaminofen Schmal Ecke Kaminofen Justus Diego Erfahrungen Kamin Mit Wassertasche Leistung kaminofen schmal ecke kaminofen justus diego erfahrungen kamin mit wassertasche leistung pellet kaminofen hornbach kaminofen wasserführend dibt kaminöfen justus test kaminofen wasserführend schweiz kaminofen baumarkt test hase kaminofen kontakt kaminofen jupiter 6 kw kaminofen test justus kaminofen shop 24 erfahrungen color emajl kaminofen »alaska« naturstein kaminofen novaline diva kaminofen in ecke aufstellen toom kaminofen preise ofen gußeisen jugendstil kaminofen mit kochplatte heta kaminofen scan line 520 preis kaminofen scheibe
Alexa Rank
1,000,001
übergröße Bettwäsche Feinsteinzeug Fliesen Lappato Depot Couchtisch. übergröße Bettwäsche Feinsteinzeug Fliesen Lappato Depot Couchtisch übergröße bettwäsche feinsteinzeug fliesen lappato depot couchtisch sonoma eiche nachbildung couchtisch wg küche verschönern viskose matratze archea nice küche weiß dunkelblau fliesen schneiden flex beispiel bäder badewanne mineralguss reinigen teleskopstange küche hängeschrank küche mömax ikea küche recycling badezimmer spiegel smart lattenroste mit motor antrieb u küche mit halbinsel gäste wc waschtisch set hornbach pool wärmepumpe montage elsässische küche colmar lattenroste reuth küche landhausstil bilder die küche im kraftwerk facebook
Alexa Rank
1,000,001
Sisal Teppich Lose Verlegen Comment Boucher Un Trou Dans Une Porte Schrank Unter Treppe. Sisal Teppich Lose Verlegen Comment Boucher Un Trou Dans Une Porte Schrank Unter Treppe sisal teppich lose verlegen comment boucher un trou dans une porte schrank unter treppe tapetenschutz matt tapis enfant fly arbeitsplatten küche keramik preise barwagen modern new bath badewannenlack kaufen bine brändle mosaik couchtisch savoy muttertag geschenk diy karten zur geburt selbst gestalten tasche schwarz weiß bodenbelag garten günstig badewannenspielzeug wassermühle spannbettlaken selber nähen treppe teppich verlegen kosten salle de bain ancienne hornbach badspiegel rund carrelage sol gris clair badewanne
Alexa Rank
1,000,001
Hobby markety a obchody pro kutily a řemeslníky. Mapa hobbymarketů a obchodů pro kutily a řemeslníky v ČR - Mountfield, Hornbach, Baumax, Bauhaus, OBI, Uni hobby
Alexa Rank
1,000,001
Aménagement de jardins Welkenraedt | Garden Déco. Entreprise spécialisée dans l’aménagement de parcs et de jardins, Garden Déco vous propose également la vente en ligne d’abris en bois et de garages. Contactez-nous à Welkenraedt dans la Province de Liège pour un devis gratuit. abris de jardin abris de jardin hubo abris de jardin makro abris de jardin occasion abris de jardin trafic abris de jardin brico abris de jardin bois abris de jardin belgique abris de jardin moderne abris de jardin pas cher abris de jardin alleur abris de jardin avec carport abris de jardin a vendre abris de jardin adossable abris de jardin autoclave abris de jardin auchan abris de jardin avec terrasse abris de jardin amazon abris de jardin à faire soi même abris de jardin à toit plat abris de jardin à vendre abris de jardin à monter soi même abris de jardin a leroy merlin abris de jardin a brico depot abris de jardin a castorama abris de jardin a fabriquer a vendre abris de jardin a donner abri de jardin abri a outils de jardin abris de jardin a toit plat abris de jardin a carrefour abris de jardin a auchan abris de jardin a bois abris de jardin broers abris de jardin brico depot abris de jardin bois traité abris de jardin brabant wallon abris de jardin cottage abris de jardin codt abris de jardin cora abris de jardin castorama abris de jardin contemporain abris de jardin cottage belgique abris de jardin chimay abris de jardin cube 95 abris de jardin abris de jardin cdiscount abris de jardin bois cdiscount cdiscount abri de jardin gris abri de jardin mural cdiscount petit abri de jardin cdiscount abris de jardin pas cher cdiscount abris de jardin 9m2 abris de jardin 59 abris de jardin demonceau abris de jardin design abris de jardin dema abris de jardin d'occasion abris de jardin destockage abris de jardin de luxe abris de jardin diy abris de jardin domi abris de jardin dur abris de jardin de qualité porte d'abris de jardin plan d'abris de jardin en bois plan d'abris de jardin en bois gratuit plan d'abris de jardin fabricant d'abris de jardin modele d'abris de jardin en bois toit d'abris de jardin abris de jardin en bois pas cher abris de jardin en bois belgique 2 abris de jardin 5m2 e.leclerc abris de jardin ebay abris de jardin carport et abris de jardin garage et abris de jardin pergola et abris de jardin serre et abris de jardin impot et abris de jardin chalets et abris de jardin garage et abris de jardin en bois abris de jardin étroit abris de jardin écologique abris de jardin étanche abri de jardin équipé abri de jardin étanchéité abri de jardin élan abri de jardin économique abri de jardin épicéa ou sapin abri de jardin écolo installer 2 abris de jardin mettre 2 abris de jardin construire 2 abris de jardin abris de jardin 7m2 abris de jardin france abris de jardin fleurus abris de jardin flandre abris de jardin fabrication belge abris de jardin gamma abris de jardin gardenas abris de jardin garage abris de jardin gris abris de jardin gembloux abris de jardin gardival abris de jardin grosfillex leroy merlin abris de jardin herstal abris de jardin hauts sarts abris de jardin habitable abris de jardin haut de gamme abris de jardin hannut abris de jardin hornbach abris de jardin habrita abris de jardin home depot abris de jardin highline abris de jardin ikea abris de jardin installation abris de jardin impot abris de jardin isolé abris de jardin intermarche abris de jardin ile de france abris de jardin imposition abris de jardin inferieur a 5m2 abris de jardin jardiland abris de jardin jumbo abris de jardin jardin abris de jardin jardin bois abris de jardin mon jardin d&j abri de jardin abris de jardin liege abris de jardin lambermont abris de jardin lidl abris de jardin livré et monté abris de jardin metal pas cher abris de jardin moderne belgique m bricolage abris de jardin m bricolage abris de jardin bois abris de jardin chez m. bricolage abris de jardin 12 m abris de jardin 3m abris de jardin 5 m abris de jardin nandrin abris de jardin namur abris de jardin nancy abris de jardin nord france abris de jardin nord abris de jardin nantes abris de jardin nevers abris de jardin original abris de jardin ouvert abris de jardin ouvert en bois abris de jardin oogarden abris de jardin oakland abris de jardin ossature bois abris de jardin o green meaning of abri de jardin abris de jardin promo abris de jardin prix abris de jardin que choisir abris de jardin qualité abris de jardin quel bois abris de jardin quelle épaisseur abris de jardin region liegeoise abris de jardin solid abris de jardin saint trond abris de jardin soi meme abris de jardin sologne 3 suisses abris de jardin abris de jardin toit plat abris de jardin tongres abris de jardin toit plat belgique abris de jardin tournai abris de jardin traité abris de jardin tirlemont abris de jardin une pente abris de jardin une seule pente abris de jardin un pan abris de jardin une pente en bois abri de jardin une pente bois super u abris de jardin abris de jardin u abri de jardin un seul pent abri de jardin un un abris de jardin construire un abris de jardin fabriquer un abris de jardin pas cher fabriquer un abris de jardin en bois abris de jardin verviers abris de jardin velo abris de jardin voiture abris de jardin vendee abris de jardin vivre en bois abris de jardin wavre abris de jardin wallonie abris de jardin welkenraedt abris de jardin weldom abris de jardin walmart abris de jardin woodstyle abris de jardin woodstar abris de jardin waterloo abris de jardin woodland belgique abris de jardin 6m x 3m abris de jardin 5m x 3m en bois abris de jardin 3m x 2m abris de jardin 4m x 2m abris de jardin 2m x 2m abris de jardin 3 x 4 abris de jardin 12 x 14 abris de jardin 4 x 2 abris de jardin 2 x 3 abris de jardin yardmaster abris de jardin yvelines abris de jardin ygor abris de jardin yonne abris de jardin ypres abris de jardin yardmaster avis abris de jardin yorkton abris de jardin ytong abris de jardin youtube abris de jardin yukon abris de jardin zone n abris de jardin zen abris de jardin zurich abris de jardin zep abris de jardin zurich 2 abris de jardin zaventem abris de jardin zen 1 abris de jardin 06 abris de jardin 01 vente abris de jardin 06 abris de jardin en bois 06 abris de jardin dans le 06 abri de jardin bois 5 00 m2 abri de jardin bois 3 05 m2 abris de jardin 12m2 abris de jardin 15m2 abris de jardin 10m2 abris de jardin 19m2 abris de jardin 16m2 abris de jardin 18m2 abris de jardin 1 pente abris de jardin 10m2 leroy merlin abris de jardin 12m2 bois abris de jardin 1m2 construire 1 abri de jardin abris de jardin 1 porte abris de jardin 1 5m2 construire abris de jardin 1 pente plan abris de jardin 1 pente abris de jardin toit 1 pente abris de jardin toit 1 pan abris de jardin bois 1 pente abris de jardin 20m2 abris de jardin 28mm abris de jardin 2ememain abris de jardin 25m2 abris de jardin 20m2 habitable abris de jardin 20m2 toit plat abris de jardin 2m2 abris de jardin 20m2 pas cher abris de jardin 2x2m deux abris de jardin haaste 2 abri de jardin construire deux abris de jardin abris de jardin 2 m2 abris de jardin 30m2 abris de jardin 3m2 abris de jardin 3x3 abris de jardin 34mm abris de jardin 3x2 abris de jardin 3x4 abris de jardin 3mx2m abris de jardin 3mx3m abris de jardin 3x2m abris de jardin 3x5 osb 3 abri de jardin abris de jardin 3 x 2 abris de jardin 3 x 6 abris de jardin 3*4 abris de jardin 3 pieces abris de jardin 3 pans abris de jardin 40m2 abris de jardin 44mm abris de jardin 4m2 abris de jardin 4x3 abris de jardin 4x4 abris de jardin 4m x 3m abris de jardin 4x5 abris de jardin 4 saisons abris de jardin 44 abris de jardin 4 x 3 abris de jardin 4 fois sans frais abris de jardin 4*3 abris de jardin 5m2 abris de jardin 5m2 toit plat abris de jardin 5m2 pas cher abris de jardin 50m2 abris de jardin 5x3 abris de jardin 5m2 avec bucher abris de jardin 5x2 abris de jardin 5m2 leroy merlin abris de jardin 5 abris de jardin chatel 5 abris de jardin 3x2 5 abris de jardin bois 5 x 3 abris de jardin 6 5m2 abris de jardin 6m2 abris de jardin 6x3 abris de jardin 6 x 2 abris de jardin 63 abris de jardin 6m2 leroy merlin abris de jardin 60 m2 abris de jardin 6m2 pas cher abris de jardin 6x4 abris de jardin chatel 6 abris de jardin 78 abris de jardin 77 abris de jardin 70 mm abris de jardin 76 abris de jardin 74 abris de jardin 72 abris de jardin 71 abri de jardin 7.5m2 abri de jardin 7m2 bois abris de jardin 8m2 abris de jardin 8x8 abris de jardin 8x10 abris de jardin 8 m abris de jardin 8m2 pas cher abris de jardin 85 abris de jardin 89 abris de jardin 8 lettres abris de jardin 8x3 abris de jardin 8m2 bois abris de jardin 8 x 10 abris de jardin 8 x 8 abris de jardin 974 abris de jardin 9m2 pas cher abris de jardin 9m2 toit plat abris de jardin 95 abris de jardin 91 abris de jardin 900l abris de jardin 9m abris de jardin 9x9 abris de jardin 9 m pas cher abris de jardin bois 9m2 abris garage abris garage bois abris garage voiture abris garage pas cher abris garages pour voitures abris garage double abris garage bois leroy merlin abris garage a vendre abris garage auto abris garage atelier abri garage attenant maison abri garage auchan abri a garage abris garage de jardin abris de garage abris de garage en bois abris de garage pas cher garage abris de jardin en bois abris de garage en bois pas cher abris de garage leroy merlin abri de garage brico depot abri de garage en bois en kit abri de garage en kit abris garage bois castorama abris garage bois pas cher abri garage bois ouvert abri garage bois en kit abri garage brico depot abri garage bois carport abris garage castorama abris garage chalet abri garage camping car abri garage carport abri garage carrefour garage abris camping car abris construction garage garage abri chalet garage abri construction abri garage design abris garage en bois abri garage en kit abri et garage abri et garage de jardin abri easy garage abris garage france france abris garage bois abri garage hiver abri garage jardin abris jardin garage abris-jardin-garage-macon abri jardin garage bois abri jardin garage bois pas cher abri garage bois jura abris de jardin garage pas cher abris de jardin garage castorama abris de jardin garage moto abris garage leroy merlin abri garage leclerc abris garage moto abri garage moderne abri garage monopente abri garage mr bricolage abris ou garage de jardin abri ou garage abri garage pour camping car abris pour garage garage abri pour ranger son quad abris garage toit plat abris tempo garage garage abri-temps abri tente garage garage abri voiture toile abri garage 2 voitures garage abris voiture bois abris voiture devant garage abri garage 1 pente abri garage 20m2 garage abri 20m2 abri bois garage 2 voitures pergolas pergolas aluminium pergolas bois pergolas en kit pergolas de jardin pergolas bioclimatique pergolas belgique pergolas hubo pergolas renson pergolas prix pergolas bioclimatique prix pergolas adossée pergolas a vendre pergolas acier pergolas autoportée pergolas alu leroy merlin pergolas alu pas cher pergolas alu castorama pergolas aluminium sur mesure pergolas akena la pergolas la pergolas marseille la pergolas niolon la pergolas lardenne la pergolas toulouse la pergolas de las flores pergolas a toile retractable pergolas a lames orientables pergolas a toile pergolas a brico depot pergolas à lames orientables pergolas à toile enroulable pergolas à faire soi même pergolas à lames orientables leroy merlin pergolas à toile retractable pergolas à l'ancienne pergolas à lames pergolas à lames orientables prix pergolas à monter pergolas à vendre pergolas à faire soi-même pergolas bois pas cher pergolas bois en kit pergolas bioclimatiques orientables rétractables et étanches pergolas brico depot pergolas biossun pergolas bioclimatique pas cher pergolas b&q b&m pergolas b&q garden pergolas b&q wooden pergolas pergolas carrefour pergolas castorama pergolas cdiscount pergolas canberra pergolas couverte pergolas cora pergolas couleur du monde pergolas club piscine pergolas corradi cdiscount pergolas pergolas c est quoi m c pergolas pergola çatı sistemleri pergola çeşitleri pergola çizimi pergola çatı pergola çengelköy pergola çelik pergola çadır pergola çizimleri pergola çizim pergola çizim programı pergolas design pergolas définition pergolas de france pergolas double pergolas de madera pergolas diy pergolas discount pergolas de jardin en bois pergolas direct pergolas d'occasion pergolas d'angle systeme d pergolas pergolas d pergolas d madera pergolas de hierro pergolas de aluminio imagenes de pergolas pergolas en bois pergolas en bois en kit pergolas en bois pour terrasse pergolas en fer forgé pour terrasse pergolas en fer pergolas en bois pas cher pergolas en fer forgé pergolas electrique pergolas en alu pergolas e telheiros pergolas e leclerc pergolas e jardins ebay pergolas tendas e pergolas pergolas e toldos pergolas e decks pergolas e cia pergolas e cia uberlandia pergolas e coberturas pergolas électrique pergolas évolutive pergola étanche à la pluie pergola étanche pergola étymologie pergola étroite pergola été hiver pergola étang ursine éclairage pergolas pergola éléance o que é pergolas pergola è pergolas fer forgé pergolas fait maison pergolas fermée pergolas fer forgé leroy merlin pergolas france pergolas fermé pergolas fleuries pergolas fiesta pergolas fournier pergolas foir'fouille pergolas gifi pergolas gris anthracite pergolas gibus pergolas gamm vert pergolas gennius pergolas groupon pergolas gedimat pergolas grosfillex pergolas grande taille pergolas gaston hortense hb&g pergolas pergolas hainaut pergolas hesperide pergolas hyper u pergolas haut rhin pergolas hornbach pergolas haut de gamme pergolas haute savoie pergolas habrita pergolas hardtop pergolas ikea pergolas ipn pergolas izi pergolas images pergolas installux pergolas impots pergolas impermeable pergolas italiennes pergolas in plan pergolas in france pergolas i menorca pergolas i toldos pergolas in son parc i hate pergolas apartamentos pergolas i menorca i don't understand pergolas pergola île de ré pergolas jardin pergolas jardiland pergolas japonaise pergolas jardin bois pergolas jardin japonais pergolas juzina pergolas jardin ikea pergolas jardin leroy merlin pergolas jardin el corte ingles pergolas jardin carrefour j & s pergolas e j pergolas decking pergolas kit pergolas komilfo pergolas kiwi pergolas ke pergolas kijiji pergolas kit bois pergolas kub pergolas k store pergolas kit aluminio pergola kits lebanon pergolas leroy merlin pergolas liege pergolas leclerc pergolas lames orientables pergolas lapeyre pergolas lyon pergolas lames orientables prix pergolas limoges pergolas leroy merlin aluminio pergolas luxembourg l shaped pergolas pergolas makro pergolas moderne pergolas mr bricolage pergolas metal pergolas marquise pergolas maison pergolas murale pergolas metallique pergolas monsieur store pergolas maroc pergolas nantes pergolas nao pergolas niagara pergolas nimes pergolas neo pergolas nfi pergolas nancy pergolas narbonne pergolas neolis pergolas niort decks and pergolas superb pergolas and decks western pergolas and decks sh pergolas and decks bayside decks and pergolas pergolas occasion pergolas oogarden pergolas oslo pergolas open pergolas ou veranda pergolas ou tonnelle pergolas ou store pergolas orial pergolas online pergolas ossature bois pergolas o toldos pergolas or gazebos pergolas o quinchos pergolas o que é pergolado o que são o que significa pergolas pergolas o glorietas pergolas y parasoles toldos o pergolas de segunda mano o que sao pergolas pergola ölçüleri pergola över altan pergola öffnungszeiten pergola ötletek pergola örnekleri pergola österreich pergola översätt pergola överliggare pergola örebro pergola ölandssten pergolas pas chere pergolas pour terrasse pergolas piscine pergolas pour plantes grimpantes pergolas plan pergolas photovoltaique pergolas pinterest pergolas pvc pergolas prix imbattable point p pergolas pergolas quito pergolas queretaro pergolas quebec pergolas qbus pergolas quimper pergolas que choisir pergolas quito cumbaya pergolas quinchos pergolas que es pergolas que son b&q pergolas pergolas at b and q q son pergolas bar b q pergolas q es pergolas q significa pergolas pergolas retractable pergolas rideau pergolas rona pergolas rue du commerce pergolas ronde pergolas restaurant pergolas rennes pergolas reunion pergolas rigide pergolas r us pergolas r us reviews pergolas r us melbourne vic pergolas r us narre warren pergolas r us hallam pergolas scala pergolas sur mesure pergolas store pergolas super u pergolas suspendue pergolas solisysteme pergolas solaire pergolas store enroulable pergolas synonyme pergolas simple pergolas terrasse pergolas toile pergolas toit retractable pergolas toile enroulable pergolas toile retractable pergolas toulouse pergolas toit polycarbonate pergolas tonnelles pergolas truffaut pergolas toit plat t's custom pergolas a.r.t pergolas pergolas unopiu pergolas usine pergolas uk pergolas usadas pergolas usa pergolas usadas olx pergolas utah pergola usine online pergola urbanisme pergola unopiu occasion pergola ù un pergolas pergolas vegetale pergolas voiture pergolas vigne pergolas verre pergolas verandas pergolas vitree pergolas velum pergolas vaucluse pergolas voile pergolas verasol v shaped pergolas pergolas willems pergolas walter pergolas walter stores pergolas weldom pergolas walmart pergolas wiki pergolas with roof pergolas with canopy pergolas wood pergola with curtains big w pergolas pergola xenon pergola xl pergola xtra pergola xtesa ke pergola x 5 pergolas 6m x 3m pergola xtesa pergola xxl pergola xalapa pergola xaghra pergolas youtube pergolas y cenadores pergolas yorkshire pergolas y quinchos pergolas y toldos pergolas y techos pergolas y porches pergolas y toldos para terrazas pergolas y quinchos fotos leroy merlin pergolas y senadores pergolas y terrazas pergolas y cenadores el corte ingles pergolas zomato pergolas zaragoza pergolas zona oeste pergolas zapopan pergola zen pergola zenisun pergola zurich pergola zonwering pergola zelf maken pergola zambratija pergolas 06 pergola 03100 pergola 01 pergola 03 pergola 05 pergola 04 pergolas 10x10 pergolas 10x12 pergolas 1001 pergolas 12x12 pergolas 12x14 pergolas 10 x 14 pergolas 12x16 pergola 10x4 pergola 15m2 pergola 12m2 pergolas 1 menorca 1 las pergolas nueva andalucia pergolas 2ae pergolas 2x3 pergolas 2018 pergolas 2m 2m pergolas 20m2 pergola 2x2 pergola 2x3m pergola 2 5x2 5 pergola 2x4 pergola 2.5 x 3 2 pergolas side by side pergolas 2 x 3 pergola 2 5x3 2 post pergolas pergolas 2 50x3 pergolas 2 5 pergolas 2 x 4 pergolas 2 metros pergolas 2 aguas pergolas 3x3 pergolas 3x4 pergolas 3x5 pergolas 3x6 pergolas 3x4m pergolas 3x2 5 pergolas 4x3 pergola 3x2 pergola 3x5m pergola 3m x 3m pergolas 3*3 pergolas 3 x 4 pergolas 3 x 2 pergolas 3 x 5 las pergolas 3 corralejo pergolas 3 corralejo 3 post pergolas 3 sided pergolas las pergolas 3 pergolas 4x4 pergolas 4x5 pergolas 4 pieds pergolas 4mx4m pergolas 4x6 pergolas 44 pergolas 4 saisons pergolas 4m x 3m pergolas 4m pergolas 4 pans pergolas 4 x 6 pergolas 4 aguas pergolas 4 estaciones madrid 4 seasons pergolas pergolas 4 estaciones pergolas 5x4 pergolas 5x3 pergolas 5x5 pergolas 5m pergolas 5x6 pergolas 56 pergola 5x4m pergola 5m x 3m pergola 5x3m pergola 5x5m pergolas 5 x 3 5 las pergolas nueva andalucia calle pergolas 5 cadiz pergolas 6x4 pergolas 6x3 pergolas 6m pergolas 68 pergolas 67 pergolas 69 pergolas 68300 pergola 6x6 pergola 6x5 6 post pergolas pergolas 6 x 3 calle pergolas 6 marmolejo pergolas 7x4 pergolas 7x3 pergolas 74 pergolas 76 pergolas 7m pergolas 71 pergolas 77 pergola 7x5 pergola 7mx3m pergola 7 pergolas 7 pergola straße 7 pergolas 8x4 pergolas 8x8 pergola 8x3 pergolas 86 pergolas 8x10 pergolas 8 x 12 pergola 8m pergola 8x5 pergola 8mx4m pergola 8m x 5m pergolas 8 x 10 8 x 8 pergolas pergolas 974 pergolas 91 pergolas 972 pergolas 9x9 pergolas 9x12 pergola 9x4 pergola 9m2 pergola 9m pergola 99 euros pergola 9x3 9 x 12 pergolas pergolas 9 saunas saunas belgique saunas bruxelles saunas paris saunas montpellier saunas finlandais saunas lyon saunas montreal saunas toulouse saunas bordeaux saunas parisiens saunas liege saunas rennes saunas annecy saunas avignon saunas angers saunas a bordeaux saunas à paris saunas arles saunas agen saunas a nice saunas au luxembourg saunas allemagne saunas a paris benefits of a saunas saunas à lyon saunas à bruxelles saunas à nice saunas à nantes saunas à marseille saunas à lausanne saunas à genève saunas à lille saunas à grenoble sauna âge sauna ân thiên saunas barcelona saunas beziers saunas berlin saunas bourges saunas bordeaux 33000 saunas bogota saunas buenos aires saunasteuerung b-tronic saunas caen saunas cannes saunas clermont ferrand saunas canada saunas costco saunas cusco sauna california sauna copenhagen sauna construction saunaclub münchen sauna ça fait maigrir sauna çetesi sauna çatlaklara iyi gelirmi sauna çetesi üyeleri sauna çetesi kimdir sauna çetesi nuri bozkır sauna çetesi kasım zengin sauna çetesi davası sauna çarpması sauna çalışma sistemi saunas dijon saunas dordogne saunas duran saunas de portugal saunas de venta saunas de rio de janeiro sauna deco amsterdam sauna des sources sauna dieppe sauna den bosch emotec d saunasteuergerät d i y saunas venta de saunas saunas de lima saunas exterieurs saunas em sp saunas en santiago saunas en arequipa saunas em bh saunas em curitiba saunas en los olivos saunas em fortaleza saunas edinburgh saunas en trujillo casas e saunas de madeira qualytec piscinas e saunas acquaclean piscinas e saunas lcm piscinas e saunas saunas e piscinas casas e saunas de madeira carregado universo piscinas e saunas epp universo piscinas e saunas executive massagens e saunas qualytec piscinas e saunas ltda sauna équateur sauna électrique sauna étymologie sauna écologique sauna évreux sauna été sauna é bom pra que sauna é bom para emagrecer sauna é saudavel sauna é bom pra espinha o que é saunas sauna è pericolosa saunas for sale saunas for home saunas for weight loss saunas finlandia saunas from costco saunas far infrared finnleo sauna saunas from canada saunas for sale used saunas grenoble saunas geneve saunas gay lisboa portugal saunas gay berlin saunas gay buenos aires saunas gay santiago saunas gay santiago de chile saunas gay en cdmx saunas hammam paris saunas helsinki saunas healthy saunas helo saunas home saunas hot saunas homemade sauna hamburg sauna houten sauna hannover jnh saunas saunas infrarouge saunas in barcelona saunas in madrid saunas infrared saunas in home saunas in lima sauna infrarouge dangereux sauna in der schwangerschaft sauna insel dülmen sauna in der nähe i health saunas i hate saunas gay saunas i london saunas in paris saunas in finland saunas in berlin saunas in london saunas in toulouse saunas in edinburgh infrared saunas in home saunas saunas jaures saunas jesus maria sauna japonais sauna jacuzzi sauna japonais bienfaits sauna joure sauna jak korzystać sauna joe sauna javali sauna jena j'aime les saunas sarunas j jackson saunas kits saunas knoxville tn saunas käimine saunas krāsns saunas kelowna saunas kill scabies sauna king sauna kaufen sauna köln sauna kopen saunasuoja k-rauta saunasatu k rauta supi saunasuoja k-rauta saunasteuerung k3 saunas limoges saunas lille saunas lausanne saunas la rochelle saunas lorient saunas luxembourg saunas les bains lille saunas lisboa saunas mixtes paris saunas madrid saunas malaga saunas metz saunas marseille saunas medellin saunas melbourne saunas montevideo m/s saunaship saunas nice saunas nimes saunas nantes saunas nancy saunas nimes 30 saunas nice avis saunas near me sauna's in nederland saunas nyc saunas new york gay saunas in ireland saunas n saunas orleans saunas oasis saunas oceanic saunas on sale saunas of finland saunas of macau sauna ou hammam sauna oslo sauna oxydo sauna oxygene o que são saunas saunas o que e saunas o baños turcos sauna ô pur sauna ô pur moeskroensesteenweg aalbeke sauna öhringen sauna öl sauna österreich sauna öffnungszeiten sauna öle sauna öle für den aufguss sauna ötztal sauna öhringen öffnungszeiten sauna örlikon sauna öffnungszeiten superfit saunas poitiers saunas perigueux saunas pour hommes saunas paris mixed saunas perpignan saunas portatiles saunas porto saunas para hombres guatemala saunas quebec saunas quito saunas quilpue saunas quito ecuador sauna quimper sauna qg la rochelle sauna quand on est malade sauna quelle fréquence sauna quai ouest sauna quand on est enceinte q significa saunas saunas q es saunas rouen saunas russes saunas rio de janeiro sauna reims sauna relax sauna riga sauna rive droite sauna ridderkerk sauna rosmalen why are saunas good for u saunas strasbourg saunas sale sauna spa sauna stockholm sauna st hubert sauna saint jean sauna soesterberg sauna suit sauna selber bauen sauna schwangerschaft saunasystem s.r.o saunas s carfer saunas s.l oceanic saunas s.l. sevilla baco's saunas baths e drinks saunasport s.l saunas thiers saunas tours saunas toulon saunas types sauna temperature sauna tel aviv sauna the dead sauna tilburg sauna tegernsee saunas uk saunas usa saunas upper peninsula michigan saunas uk prices sauna uckange sauna utrecht sauna uithoorn sauna und erkältung sauna uscata sauna und sportparadies diepholz un saunas chez soi un saunas saunas vikna saunas valence saunas valencia saunas vancouver sauna vs steam rooms sauna visage sauna vincennes sauna van egmond sauna veenendaal sauna velp 1v saunassa 13v saunassa saunas weight loss saunas wellington saunas winnipeg saunas while pregnant saunas when sick saunas waterloo saunas wiki saunas wollongong saunas windsor saunas wirral sauna x sauna xl sarrebruck sauna xanten saunas x saunas x lima saunas york saunas y turcos en medellin saunas y turcos en quito sauna yoga sauna youth bandcamp sauna yverdon sauna yvelines sauna yerevan sauna y turco sauna yin yang saunas y baños turcos saunas y baños de vapor saunas y piscinas en cochabamba saunas y turcos en bogota saunas y turcos saunas y turcos en bogota familiares saunas y masajes en lima saunas y piscinas en santa cruz bolivia saunas zaragoza saunas zona 1 guatemala sauna zurich sauna zuidwolde saunazubehör sauna zwanger sauna zwolle sauna zuid holland sauna zwaluwhoeve sauna zeeland saunas 06 saunas 01 sauna 03 sauna 04 sauna 02 sauna 09 le cannet sauna 01000 sauna 08 sauna 011 torino sauna 011 satu saunasuoja 0 9 supi saunasuoja 0 9 sauna 113 sauna 1286 sauna 112 lille sauna 1 place sauna 112 sauna 1286 commentaires sauna 1 personne sauna 139 sauna 17eme sauna 1 saunasetti 1 1 person saunas 1 person infrared saunas roblon saunasetti 1 led 3 in 1 saunas wave 1 saunasteuerung saugschlauch 1 zoll saunas 2 person saunas 24 horas madrid sauna 2 places sauna 243 sauna 225 sauna 2 places allongées sauna 240 sauna 2 sauna 28 neuendorf sauna 2 personen 2 million saunas 2 person saunas for sale arctic circle 2 million saunas 2 person infrared saunas corner saunas 2 person supi saunasuoja 2 7l supi saunasuoja 2 7l hinta sauna 3000 sauna 3333 montreal sauna 3481 sauna 360 sauna 36 sauna 3333 bélanger sauna 3000 bruxelles sauna 333 montreal sauna 3481 commentaire sauna 3333 rue bélanger spas 3 places 3 person saunas infrared 3 person saunas dynamic saunas 3 person 3 person infrared saunas 3 tonnia sokeria saunassa sauna simulaattori 3 saunas4less saunas 47 sauna 4 places sauna 456 sauna 42 sauna 41 sauna 456 montreal sauna 45 sauna 4 personnes dimensions sauna 4 saunas 4 less steam saunas 4 less saunas 4 u 4 person saunas sims 4 saunas heaters 4 saunas roblon saunasetti 4 saunasetti 4 saunastraße 4 stuttgart saunas 5018 sauna 51 sauna 5018 montreal sauna 5018 fermeture sauna 5018 fermé sauna 5 lettres sauna 54 sauna 5018 tarifs sauna 5018 st laurent sauna 59 top 5 saunas sauna's 5 saunasteine 5 kg saunas 63 saunas 69 lima sauna 69 budapest sauna 64 bayonne sauna 69 tallinn sauna 66 spa 6 places sauna 6 personnes sauna 68 sauna 69 budapest hongrie saunastraße 6 saunasteuerung 6 kw 6 person saunas 6 ways saunas help fight cancer saunas 71 saunas 76 saunas 78 saunas 74 saunas 77 saunas 73 sauna 72 sauna 75017 sauna 75014 sauna 75015 iphone 7 saunassa saunas 82 saunas 83 sauna 89 sauna 8 personnes sauna 84 sauna 85 sauna 80 degrees sauna 83 rue lafayette sauna 80 cm sauna 8 places saunas 92 saunas 91 saunas 93 sauna 95 sauna 901 sauna 9 sauna 94 val marne sauna 974 sauna 90 degrés sauna 94 pourcent saunasteuergerät 9 kw saunasteuerung 9 kw supi saunasuoja 9l hinta karibu saunasteuerung 9 kw
Alexa Rank
1,000,001
home. Als u het Nationaalpark Eifel op eigen houtje verkennen wil, dan bieden zich daarvoor ettelijke mogelijkheden aan: Ontdek de Eifel. Erkunden Sie die Eifel. Explore de Eifel. PRIJSMISLEIDING VAKANTIEHUISJE VAKANTIEHUIZEN WIJ DOEN ER NIET AAN MEE! WIJ GEVEN U EEN PRIJS VOOR WAT U WENST ALS U OP ZOEK BENT NAAR EEN GRATIS REIS KAN IK U NIET HELPEN. WE HOUDEN HET OVERZICHTELIJK EEN TIP ZOEK OPWAT U WENSEN ZIJN EN DAAR HOORT EEN PRIJS BIJ La vie dans Eifel. Leven in de Eifel. Das leben in der Eifel. Life in de Eifel. Vacations experiensces in de Eifel. Urlaubs Erlebnis in de Eifel. Expériensce de vakantes dans in Eifel. Motorroutes Eifel Duitsland. Cercuits de moto Eifel Deutschland. Motorrad touren Eifel Deutschland. Motorcycle Trails Eifel Germany. Ontdek de Eifel. Erkunden Sie die Eifel. Explore de Eifel. La vie dans Eifel. Leven in de Eifel. Das leben in der Eifel. Life in de Eifel. Vacations experiensces in de Eifel. Urlaubs Erlebnis in de Eifel. Expériensce de vakantes dans in Eifel. Motorroutes Eifel Duitsland. Cercuits de moto Eifel Deutschland. Motorrad touren Eifel Deutschland. Motorcycle Trails Eifel Germany. Ontdek de Eifel. Erkunden Sie die Eifel. Explore de Eifel. La vie dans Eifel. Leven in de Eifel. Das leben in der Eifel. Life in de Eifel. Vacations experiensces in de Eifel. Urlaubs Erlebnis in de Eifel. Expériensce de vakantes dans in Eifel. Motorroutes Eifel Duitsland. Cercuits de moto Eifel Deutschland. Motorrad touren Eifel Deutschland. Motorcycle Trails Eifel Germany. Ontdek de Eifel. Erkunden Sie die Eifel. Explore de Eifel. La vie dans Eifel. Leven in de Eifel. Das leben in der Eifel. Life in de Eifel. Vacations experiensces in de Eifel. Urlaubs Erlebnis in de Eifel. Expériensce de vakantes dans in Eifel. Motorroutes Eifel Duitsland. Cercuits de moto Eifel Deutschland. Motorrad touren Eifel Deutschland. Motorcycle Trails Eifel Germany. Het wandelwegennet LIVE LIKE A GERMAN ROCKESKYLL LIVE LIKE A GERMAN ROCKESKYLL LIVE LIKE A GERMAN ROCKESKYLL LIVE LIKE A GERMAN ROCKESKYLL LIVE LIKE A GERMAN ROCKESKYLL De vierdaagse Wildernis-Trail – dwars door het gehele Nationaalpark Speciaal bewegwijzerde rondwegen Het ,Schöpfungspad’ (Scheppingspad) voor een spirituele toegang tot de natuur Fietswegen Ruiterpad Boten op de Rur- en de Obersee voor rondvaarten of om wandelingen af te korten. Loipen in sneeuwrijke winters voor Langlaufers of skiërs Koetstochten op de Dreiborner Hoogvlakte Vogelsang en andere bezienswaardigheden en ander belevenisaanbod nodigen u in het Nationaalpark uit. De ruim 300 kilometer lange Eifelsteig vanaf Aachen tot Trier verloopt bovendien voor een klein gedeelte door het Nationaalpark. Neemt u in ieder geval de regels die in het Nationaalpark geldig zijn in acht, als u in het natuurgebied onderweg bent. Voor individuele wandelgroepen bieden zich de te boeken bosbegeleiders/sters aan. Als die u terzijde staan weet u dat u experten bij u heeft en toch onder elkaar bent. Wandelen en fietsen zonder bagage: Maak gebruik van de Genieter-arrangementen die de touristen infos en Nationaalpark-gastheren aanbieden. Neem contact met ons op als u vragen heeft. [email protected] > In 2004 werd in de Noordeifel (oostelijk van de Hoge Venen gelegen) het Nationaal Park Eifel gecreëerd. Sinds het militaire ''Kamp Vogelsang'' eind 2005 door de Belgen werd ontruimd en het gebied teruggegeven werd aan Duitsland, vergrootte het NP met een derde en vormt het pas echt een aaneengesloten natuurgebied. De stuwmeren op de rivieren Urft en Ruhr vormen het centrale deel van het park, dat langs alle zijden is omgeven met veel beuken- en eikenbos. Rond het parkthema ''Water, Woud en Wildernis'' werd in 2007 het Wildnis Trail geopend. De vrijgave van Kamp Vogelsang opende heel wat nieuwe wandelmogelijkheden en daarvan maakt het Wildnis Trail volop gebruik. Dit uitstekend gemarkeerd en doorlopend wandelpad leidt je in 3 of 4 dagen en talloze kronkels langs zowat alle hoeken in het Nationaal Park. Uitstekende bewegwijzering en een goede wandelgids en -kaart maken er een zorgeloze wandeltocht van. Geen betere wijze om alle landschapselementen van de Eifelnatuur te ontdekken dan over dit 84 km lange wandelpad te slenteren. Startpagina > Wandelen > Wildnis TrailVoorstellingOntstaan Nationaal Park EifelGeschiedenis Wildnis TrailSymbool Wildnis Trail > De eerste aspiraties om hier een Nationaal Park op te richten gaan terug tot de jaren ''50 van vorige eeuw. Met name voor de Kermeter bossen (op het kaartje gelegen tussen ruwweg de Rursee en abdij Mariawald) werd dit idee naar voren geschoven. Een deel van die bossen viel echter binnen het Belgische militaire oefengebied van Vogelsang. De tijdsgeest was volledig tegen door een groeiende verkilling in de relaties tussen het oosten van Europa en de verenigde westerse mogendheden. De 2 Duitslanden lagen in dat spanningsveld tijdens de koude oorlog centraal als frontstaten. Vanaf 1956 bleef Vogelsang trouwens niet enkel een Belgisch militair oefenterrein maar vonden er in het kader van NAVO-oefeningen ook vaker troepenoefeningen plaats in samenwerking met andere internationale partners. > De val van de Berlijnse Muur in 1989 betekende een definieve ommezwaai in deze evolutie. De inéénstuiking van het Oosteuropese blok zorgde voor militaire ontspanning in het westen. Na de afschaffing van de legerdienst besloot het Belgische Ministerie van Defensie in 2001 tot nog een ingrijpende beslissing: De sluiting van al zijn militaire complexen in Duitsland. Het grootste daarvan, Kamp Vogelsang zou als laatste dicht gaan op 31 december 2005. > In de Eifel werd niet gewacht tot de Belgen Vogelsang zouden overdragen. Na de bekendmaking van de sluitingsdatum werden onmiddellijk plannen gesmeed voor de creatie van een Nationaal Park. Natuurverenigingen waren het eerst om hiervoor aan te kloppen bij de overheid van deelstaat Nordhein-Westfalen (NRW). Op 6 maart 2002 organiseerde die overheid over het gebied een conferentie met belangengroepen en politici. Amper een paar dagen later werd een voorbereidings-commissie opgericht voor de creatie van een Nationaal Park. >Op 1 januari 2004 was de opening van het 11.000 hectaren grote Nationaal Park Eifel een feit, ofschoon een groot deel van het NP op dat moment nog in militair gebruik was door de Belgen en dus nog niet toegankelijk was. In de loop van december 2005 hebben de Belgen dan Kamp Vogelsang overgedragen en op 1 januari 2006 werd het gebied, inclusief Vogelsang onmiddellijk opengesteld voor het grote publiek. Na 60 jaren militair bezit was er grote belangstelling van de burgerbevolking. In der haast werd ook een informatiecentrum geopend te Vogelsang, in de voormalige refter kort bij het centrale plein. Voor de toekomst ligt een groot investeringsplan klaar. > Voor alle duidelijkheid: Een Nationaal Park is geen strikt natuurreservaat maar wel een groot gebied waar niet enkel bescherming van natuur centraal staat maar ook ondermeer natuurbeleving. In dat kader past een lange afstandswandelpad als het Wildnis Trail perfect. om een zeer beperkte aanwezigheid van hoogstens enkele exemplaren maar het is alvast een hoopvol teken dat het qua natuurbeheer de juiste richting uitgaat. Op de vraag of aktief aan reïntroductie van de lynx moet worden gedaan lopen de meningen van natuurbeheerders en betrokkenen uiteen. De lynx is een stuk groter dan de wilde kat. Een ander opvallend verschil zijn bvb de spitse oren die in de tip bezet zijn met rechtopstaande haren. Hij is voor mensen ongevaarlijk. > Terug naar het Wildnis Trail. Op de volgende pagina praktische info voor wie effectief dit pad verkennen en daarna nog enkele pagina''s met sfeerbeelden over het Wildnis Trail aan de hand van mijn eigen etappe-ervaringen. Hoe is dit verslag opgebouwd? > We stellen op deze pagina kort het lange afstandswandelpad voor als visitekaartje bij uitstek van het Nationaal Park Eifel. Op de pagina wandelinfo zetten we je aan de hand van eigen ervaringen op weg om zelf op stap te gaan met een pak praktische planningtips. Daarna verkennen we in 3 etappes de hele wandelroute meer in detail. > Dit is enkel een persoonlijk wandelverslag, voor officiële informatie over het Nationaal Park Eifel kan je terecht op Nederlandstalige pagina''s van het Nationaal Park Eifel of specifieker voor de lange afstandswandeling op het webadres voor het Wildnis Trail. Je vindt er ook meer info over boek en kaart of je kan er een package boeken als wil. > Het Wildnis Trail is ontwikkeld door de overheid van het Nationaal Park in samenwerking met enkele partners. Al in het openingsjaar van het NP, in 2004, werd het idee naar voren geschoven om een lang doorlopend wandelpad te bewegwijzeren. Nog datzelfde jaar werd een projectgroep voor zo''n pad opgericht (oa vertegenwoordigers van Eifel Tourismus, de auteurs van de latere wandelgids, Eifelverein en accommodatie-aanbieders zaten daar in, naast mensen van het NP park zelf natuurlijk). De initiator en projectleider van het Wildnis Trail is Michael Lammertz. > Begin 2005 werd een tracé voorgesteld, ontwikkeld als een project door studenten Vrijetijdswetenschappen van een Bremense school. Aan de hand van dit voorstel werd in 2005 en 2006 een definitief traject uitgewerkt dat gebruik maakt van bestaande paden en andere doorgangsmogelijkheden in het NP. Na de vastlegging van het tracé beginnen de auteurs aan het samenstellen van de wandelgids voor het pad. > In de lente van 2007 draait het project rond het Wildnis Trail op kruissnelheid: ° De regionale busmaatschappij werkt vervoer uit tussen eind- en beginpunt met de ''Trail-Express''. ° Vanuit toeristische hoek wordt een verblijfsarrangement ontwikkeld. ° De wandelroute wordt gecontroleerd voor certificatie als ''Qualitätsweg''. ° Het pictogram met kat-symbool wordt ontwikkeld. > In de zomer en herfst van 2007 wordt het marketingluik onder handen genomen met het opzetten van websiteinformatie en de publicatie van een flyer. De padmarkering vindt ook in die periode plaats. > Op 13 oktober 2007 is het dan zover: Officiële opening van het Wildnis Trail met voorstelling van de wandelgids en inwandeling door enkele honderden aanwezigen. De volgende maanden volgen nog persbriefingen, promotie op beurzen en de uitgifte van de Eifelverein wandelkaart. > Het concept van het Wildnis Trail heeft binnen het aanbod van het Nationaal Park Eifel vooral volgende doelstellingen: 1/ Het aantrekken van nieuwe doelgroepen bezoekers. 2/ Bezoekers langer te laten verblijven in en rond het Nationaal Park. 3/ De bezoekersdrukte breder te spreiden dan enkel het weekend. 4/ De verscheidenheid van alle delen van het Nationaal Park in één project samen aanbieden. 5/ Het karakter van één Nationaal Park te versterken. > Ook na de openstelling van het Wildnis Trail is het werk niet af. Opvolging en monitoring gebeurt oa door middel van enquêtes en bevragingen bij de wandelaars evenals de analyse van cijfers. Algemeen beschouwd kan worden gesteld dat het Wildnis Trail een succes is. Het arrangement van 4 dagen Wildnis Trail + 3 nachten verblijven in lokale hotels en pensions is op minder dan 2 jaren tijd 1000 maal geboekt (in overnachtingen omgezet: 3400 of in geld: Een rechtstreekse omzet van ongeveer 200.000 €). Bij deze cijfers komen dan nog de wandelaars die alles zelf organiseren. > 75 % van de Wildnis Trail-wandelaars blijken vooral uit de eigen deelstaat Nordrhein-Westfalen te komen. September is topmaand voor het Wildnis Trail, gevolgd door juli, augustus, oktober en mei. In 2010 volgt ook de uitwerking van een low budget package en de voorstelling van een multimedia project rond het Wildnis Trail. Wildnis-Trail pin Bij de gebouwen van Kamp Vogelsang is een meer dan levensgroot beeld van een wilde kat te zien, samengesteld uit duizenden mini-foto''tjes. Urftseemauer, midden in het Nationaal Park Michael Lammertz en Cornelia Freuen (rechts) van het NP feliciteren de wandelaars die het 1000ste arrangement boekten op het Wildnis Trail (Foto © Nationalparkforstamt Eifel) Ontwikkelingsteam van het Wildnis Trail-project, 2de van links Michael Lammertz. (Foto © Nationalparkforstamt Eifel) Michael Lammertz, initiator en projectleider Wildnis Trail (Foto © Nationalparkforstamt Eifel) Zicht vanaf de hoogtes rond Schmidt over de Rursee en de uitgestrekte bossen van Kermeter, die volledig binnen het Nationaal Park Eifel vallen. Op dit kaartje, dat uit de bezoekersgids van het NP editie 2005 komt, is nog rood gearceerd ingetekend welk gebied van het Nationaal Park dat jaar nog niet te bezoeken was. Vogelsang was toen nog ''gesperrt''. Met de vrijgave van Kamp Vogelsang en militaire omgeving op 31 december 2005 vergrootte het Nationaal Park met één derde!> Sinds 1934 is de wilde kat hier een beschermde diersoort. Het is onwaarschijnlijk dat je wilde katten zal waarnemen tijdens je tocht, ze zijn erg schuw en beperkt in aantal. Voor alle duidelijkheid: Het gaat niet om verwilderde huiskatten, maar om wilde katten. Ze verschillen licht in uitzicht doordat ze een dikke vacht hebben met een tijgerachtig patroon, een dikke staart die stomp eindigt en geelgroene ogen, naast nog enkele andere verschillen. Ze leven vooral van veld- en bosmuizen. Met een ruw geschat aantal van 1000 bevindt zich in de hele Eifel wellicht de grootste populatie van wilde katten in Midden-Europa. Video. > De lynx is een ander verhaal. Sinds 2000 is hij weer opgemerkt in de omgeving van het grensgebied tussen Eifel en Hoge Venen. Het gaat welli Eifelsteigetappe Gerolstein-Hillesheim Strecke/Afstand:20km. Dauer/Duur:ca.5,5h Diese Tagestour zählt zu den schönsten Wanderungen auf dem Eifelsteig. Auf der Tour über die ehemals mächtige Riffwelt der Gerolsteiner Dolomitfelsen mit ihren herrlichen Ausblicken, entlang erfrischender Mineralquellen, vorbei an Höhlen und Vulkankratern bis hin zum idylischen Bolsdorfer Tälchen und der Europaeischen Beispielstadt Hillesheim zeigt sich der besondere Reiz des Aben- teuers Eifelsteig. Deze dagtocht geldt als een van de mooiste wandeltochten van de Eifelsteig. Op deze tocht over het ooit zo machtige koraalrif van de Gerolsteiner dolomieten met fantastische uitzichten, langs verfrissende mineraalbronnen, voorbijgaand aan grotten en vulkaankraters, langs rustig kabbelende riviertjes en beken tot aan het Bolsdorfer dal en het stadje Hillesheim, ontvouwt zich de bijzondere bekoring van de avontuurlijke Eifelsteig. Gemeinschaftserlebnisse/Gemeenschappelijk belevenissen. Die Vulkaneifel bietet mit ihrer einzigartigen Naturlandschaft und ihren vielfältigen Attraktionen beste Voraussetzungen für gemeinsame Unternehmungen -egal, ob Tagestour oder Mehrtagesausflug, kleiner Freundeskreis oder grosse Reisegruppe. Tipps. -Historischer Stadtspaziergang durch Gerolstein. -Fürung in der Erloeserkirche Gerolstein. -Betriebsbesichtigung beim Gerolsteiner Brunnen, der Rockeskyller Brennerei, der historischen Wassermüle oder der Eifelimkerei Koersten. -Besuch des Adler-und Wolfspark Kasselburg. -Füring im Naturkunde-, Kreisheimat-, Mausefallen- oder Telefonmuseum. -Füring durch die Unter-und Oberburg Lissingen oder die Bertradeburg. -Füring durch die Eis-und Mühlsteinhöhlen in Birresborn, Hohenfels-Essingen und Roth. -Gefürte Erlebniswanderung im UNESCO Vulkaneifel European Geopark. -Bus-Rundfahrt mit qualifizierter Reisebegleitung durch die Vulkaneifel. De Vulkaneifel met zijn unieke natuurlandschap en zijn talloze attrakties biedt prima voorwaarden voor gemeenschappelijke dagtochten. Tips. -Historische stadswandeling in Gerolstein. -Rondleiding door de Erloeserkirche Gerolstein. -Bedrijfsbezichtiging bij de Gerolsteiner Brunnen, van de Rockeskyller Brennerei, de Birgeler Muehle of de Eifeler Imkerei Koersten. -Bezoek aan het adelaars-en wolvenpark Kasselburg. -Rondleiding door het natuurkunde-,Kreisheimat-,Muizenvallen- of Telefoonmuseum. -Rondleiding door de Beneden en Bovenburcht Lissingen of de Bertradaburcht. -Rondleiding door de ijs- en molensteengrotten in Birresborn, Hohenfels-Essingen en Roth. -Leerzame wandelingenin het UNESCO Vulkaneifel European Geopark. -Bustocht onder deskundige leiding door de Vulkaneifel. De Eifel op het paard Verdwenen paden door de donkergroene bossen volgen of een galop op het zachte grasland genieten – voor ruiters is de Eifel een echt eldorado. De vereniging `Eifel zu Pferd´ (Eifel op het paard) zorgt voor de rijdende gast en zijn viervoetige begeleider. Ze bieden een ongekende natuurervaring in een ongeschonden landschap met goede gastronomie en een comfortabel logement voor ruiter en paard. Met meer dan 50 ruiterpensions, die op kwaliteit gecontroleerd werden en over een ruim netwerk door de hele Eifel uitgestrekt zijn, bieden de ruiterstations op paarden afgestemde weidepaddocks alsook open stallingen en boxen voor de perfecte accomodatie van de paarden. Vlakbij het drielandenpunt Duitsland-België-Luxemburg strekt zich het natuurlandschap Eifel uit tot Aken, Keulen, Bonn, Koblenz en Trier. De aanbiedingen van `Eifel zu Pferd´ zijn in een brochure samengevat. Ze is een hulpmiddel met de nodige informatie voor de planning van ruitervakantie. Zonder veel voorbereiding kunt u een kort of lang ruiterverlof organiseren in een Eifellandschap met vele facetten. Aan de hand van de overzichtskaart kunt u uw eigen route bepalen. De dagritten moet u niet in detail uitwerken, want in elk ruiterstation zal men u de mooiste route naar het volgend station uitleggen. GEOROUTES GEROLSTEIN Landschapsroutes in het Gerolsteinse Route 1 „Munterley Plateau van Gerolstein en omgeving“ Dagtrip (14 km) of trip van 3½ uur (6 km), bestaand uit 17 plaatsen, waar de onderwerpen „aarde natuur mens cultuur techniek “ worden behandeld. Route 2 „Sedimentaire gesteenten en vulkanisme in het noordwesten van het Gerolsteinse Land“ Tweedaagse trip (40 km) of als etappes van een halve dag; 15 plaatsen verklaren hier de duidelijk zichtbare fenomenen van het vulkanisme en geven inzicht in het ontstaan van de karakteristieke gesteenten van het Gerolsteiner Land. Route 3 „Gebruik van een landschap uit geowetenschappelijk oogpunt“ Individuele driedaagse trip (50 km) of als etappes van een halve dag. Op 16 plaatsen worden aspecten van de thema‘s economie geologie mineralogie cultuurgeschiedenis gepresenteerd. Route 4 „Milieugeowetenschappelijke verscheidenheid en getuigen van de tijd“: Van Salmbos tot Kylldal“ Individuele vierdaagse trip (70 km), wandeletappes van enkele uren mogelijk. Op 36 plaatsen worden onderdelen van de levende en uitgestorven natuur, de „wereld rondom de mens“, geïntroduceerd. Avontuurlijke wandelingen onder leiding van onze geoparkrangers vinden regelmatig plaats, zie www.geoparkvulkaneifel.de. GEOPAD HILLESHEIM Het GEOpad Hillesheim: Het geologische leer en wandelpad Hillesheim strekt zich uit over in totaal 125 km en verbindt 40 natuurlijke en door de mens tot stand gebrachte geologische ontsluitingen. Vier gebieden van de geologie worden, geconcentreerd op de belangrijkste zaken, voorgesteld: Devoon, Trias, Tertiair, Quartairvulkanisme en minerale bronnen. Bovendien worden ook algemene geologische, paleontologische en cultuurhistorische feiten behandeld. Het GEOpad is zo uitgezet, dat ook de bezoeker zonder geologische kennis de bewogen ontwikkelingsgeschiedenis van de aarde kan begrijpen, aanraken en beleven. De belangrijkste doelgroepen worden aangesproken met de slogan „Geo for Kids“: gezinnen met kinderen en groepen jongeren. Er is ook rekening gehouden met mensen die slecht ter been zijn of in een rolstoel zitten: twee geschikte trajecten (blauw gemarkeerd) en talrijke ontsluitingen zijn goed toegankelijk (blauwe punten). Op aanvraag krijgen gasten die moeilijk ter been zijn, een speciale vergunning van de politie om op de voor autoverkeer afgesloten bospaden te mogen rijden. GEOROUTE MANDERSCHEID Manderscheid De GEOroute Manderscheid: De GEOroute is verdeeld in drie sectoren. Deze behandelen elk verschillende geologische thema‘s: op de Vulkaanroute, de Buntsandsteinroute en de Devoonroute kunnen gasten en bezoekers al wandelend telkens andere samenhangen tussen onze natuur, cultuur en aardgeschiedenis leren kennen. Geologische excursies worden regelmatig onder vakkundige begeleiding georganiseerd vanuit het Maarmuseum Manderscheid / Landessammlung für Naturkunde RheinlandPfalz. De data kunt u vinden in de GEObelevenisagenda. Groepen en schoolklassen kunnen aparte rondleidingen boeken bij het Maarmuseum Manderscheid en het beheerbureau van het kuuroord Manderscheid. Met dank aan Eifel Tourismus In het westen van de Eifel vinden we de zogenaamde „Maare“. Dit zijn ronde of ovale meertjes die ontstaan zijn door vulkanische activiteiten. Het woord „Maar“ komt van het Latijnse „mare“, dat zee betekent. De naam “Maar” stamt uit het dialect in de omgeving van Daun. Deze naam werd voor het eerst gebruikt door geoloog Johannes Steininger (1794-1878) uit Trier. Sindsdien is het een internationaal vakbegrip geworden. In totaal zijn er tachtig van zulke Maare, waarvan er acht met water zijn gevuld. Dit zijn het Gemünder Maar, het Holzmaar, het Immerather Maar, het Meerfelder Maar, het Pulvermaar, het Ulmener Maar, het Schalkenmehrer Maar en het Weinfelder of Totenmaar. Maar vaak worden ook de droge of met moeras of hoogveen gevulde vulkaanische resten tot de Maare gerekend. Hiertoe behoren onder meer het Strohner Maar, het Dürres Maar en het Mürmesmaar. Maare zijn geen kratermeren, zoals veel mensen denken. Alexander von Humbolt, de bekende 19e eeuwse geoloog en natuurwetenschapper, beschreef ze in zijn boek Kosmos (1858) als volgt: „Maare zijn kratervormige instortingen in niet vulkanisch gesteente, welke omgeven worden door niet al te hoge randen die door hun zelf zijn gevormd“. De maarkrater of –trechter is ontstaan door heftige gaserupties. Hiermee onderscheidt hij zich van andere vulkanische holle vormen, zoals Calderas. Calderas zijn het gevolg van het instorten van de aardkorst boven een lege magmahaard. Een goed voorbeeld hiervan is de Laacher See. Een Maar is een negatieve vulkaanvorm in een niet-vulkanische ondergrond. Dit wil dus zeggen dat het een verdieping is, terwijl een vulkaan –een positieve vulkanische vorm- een berg vormt die boven het landschap uitsteekt. Vaak liggen rondom het Maar tufsteenbergen. Vaak worden alleen de vulkanische trechters die met water zijn gevuld Maar genoemd, dit is echter onjuist. Pas recent ontdekte men dat de Maare niet door het exploderen van vulkanische gassen zijn ontstaan, maar door waterdampexplosies. Dit kan al veroorzaakt worden als gloeiend heet vloeibaar magma in contact komt met naar beneden sijpelend oppervlaktewater. Als water en magma met elkaar in contact komen, ontwikkelt zich gloeiend hete waterdamp. De druk hiervan scheurt het bovenliggend Devonische gesteente uiteen en perst het met grote kracht omhoog. Hierbij ontstaat een groot gat, waaruit het gesteente omhoog wordt geslingerd. Of hierbij een klein gat of een echt Maar ontstaat, hangt enerzijds af van de hoeveelheid water die met het magma in contact komt en anderzijds van de diepte waarop water en magma op elkaar stoten. Als kleine beekjes of waterstromen na een regenbui op een diepte van 30 tot 100 meter op het magma stoten, ontstaan openingen van hoogstens enkele honderden meters doorsnede. Het volume van de ringwal die uit uitgeworpen gesteente bestaat, is ongeveer even groot als de inhoud van het Maar. Tot dit type Maar behoren in de Eifel onder meer het Gemünder Maar, het Weinfelder Maar, Het Ulmener Maar, het Holzmaar, het Dürres Maar en het kleinste Maar in de Eifel, het Hitsche bij Gillenfeld, dat slechts 60 meter in doorsnede heeft en als kleine inzinking in het weiland te zien is. Als grote hoeveelheden water, afkomstig van zeer waterrijke beken, in contact komen met het magma, volgen veel heftigere explosies op een diepte van 300 tot 500 meter diepte. Hierbij wordt het gesteente reeds in de diepte verpulvert en pas dan door spleten omhoog geperst. Daar wordt het door scheuren uitgeworpen en kilometers ver over het oppervlak verdeeld. Deze nu holle explosiekamer stort vaak in. Deze ketels ontstaan dus niet alleen door explosies, maar ook door instorting en verdieping van het oppervlak. Het volume van deze Maare is dus duidelijk groter dan van het uitgeworpen gesteente. Een goed voorbeeld hiervan is het Meerfelder Maar met een oppervlakte van 1,5 bij 1,2 kilometer. Het is een van de grootste Maare in de Eifel. Twee andere voorbeelden zijn het westelijke Schalkenmehrer Maar met een oppervlak van 1,3 bij 1 kilometer en de Dreiser Weiher met een oppervlak van 1,35 bij 1,2 kilometer. In enkele gevallen ontstond een Maar door één enkele explosie, maar meestal eerder door een hele serie van explosies. Toch is het karakter van de Maare als explosiekrater slechts bij enkele Maare herkenbaar, bijvoorbeeld bij het Gemünder Maar en het Weinfelder Maar. Na de uitbraak verzamelde zich in de maarkrater relatief snel het grondwater en ontstonden er kleine meertjes. Vermoedelijk zagen de Maare kort na hun ontstaan uit zoals de huidige kleine meertjes op Ijsland of in het noorden van Finland. Wegens het koude klimaat waren ze niet dicht, maar wel soortenrijk begroeid. Toen het klimaat nog zodanig was dat de rand van het Maar niet begroeid was, spoelden sedimenten vanaf de rand naar het midden van het Maar in. Toen later de rand van de krater begroeid raakte, kon dit niet meer. Dit maakt uitspraken over de ouderdom van de meertjes mogelijk. Door het inspoelen van grond en door het dichtgroeien met planten groeiden de Maare langzaam dicht. De oever begroeiden met riet, iets verderop groeiden drijfplanten en in het midden waterlelies. Het afsterven van plantendelen zorgde voor nog meer verlanding. Enkele Maare zijn zo in de loop van honderden jaren verland en met hoogveenvegetie begroeid geraakt. Naast het Dürres Maar, het Strohner Maar en het Mürmesmaar is ook het oostelijke Schalkenmehrer Maar een voorbeeld van een verland Maar. Het merendeel van de kraters in de westelijke Eifel zijn echter droog. Ze zijn aan hun karakteristieke vorm in het terrein goed te herkennen. Slechts 8 van de ongeveer 80 Maare zijn met water gevuld. De Maare liggen niet zomaar toevallig over het gebied verspreid, maar volgen een bepaald patroon dat van het zuidoosten naar het noordwesten verloopt. Vaak treden Maare in groepjes op, dit is goed herkenbaar rondom Daun en tussen Gillenfeld en Immerath. Het Meerfelder Maar is het grootste Maar van de westelijke Vulkaaneifel. Het heeft een doorsnede van 1480 meter en een diepte van 180 meter. Aan de hand van C14- dateringen van verkoolde resten van bomen die in het tuf bij Deudesfeld werden gevonden, kon men vaststellen dat de vorming van het Maar circa 29.000 jaar geleden moet hebben plaatsgevonden. In de tijd van de explosie die leidde tot de vorming van het Meerfelder Maar moeten hier grote bomen hebben gestaan, waarschijnlijk in de vorm van een bos. Er zijn namelijk tot 5 meter hoge en 30 centimeter dikke boomstammen in gevonden. Dit bos werd tijdens de explosie bedekt met vulkanische slakken, assen en lapilli (kleine stenen). Aan de binnenrand van het Maar zijn Devonische gesteentes en Buntsandstein te vinden. Al snel vormde zich in het Maar een meer. Het meer dat zich in het Meerfelder Maar bevindt was vroeger veel groter. De Meerbach die in het meer stroomt, vormde een delta en verkleinde daardoor het wateroppervlak aanzienlijk. Het meer is tegenwoordig 760 meter lang en 480 meter breed. De diepte varieert tussen de 17 en de 18 meter. De totale oppervlakte bedraagt 25 hectare en daarmee is het meer in het Meerfelder Maar het op één na grootste van de Eifel. Door het graven van een afwateringskanaal in 1880 werd de waterspiegel nogmaals verlaagd om meer ruimte te krijgen voor landbouwgrond. De meer in het Maar heeft tegenwoordig een halvemaanvorm, doordat de afzettingen van de Meerbach de bodem van het meer ten dele hebben opgevuld. In het Meerfelder Maar ligt een voedselrijk meer met veel planten met drijfbladeren waaronder Witte waterlelie (Nymphaea alba) die tussen juni en augustus haar fraaie witte bloemen opent. De oever van het meer wordt gezoomd door een kraag van Riet (Phragmites austrialis). Hoger op de oever groeien vooral zeggensoorten. Op plaatsen met een vrij hoge waterstand groeit Snavelzegge (Carex rostrata), gevolgd door Scherpe zegge (Carex gracilis) die echter door de Blaaszegge (Carex vesicaria) van haar standplaats wordt verdrongen. Blaaszegge groeit met name op meer voedselrijke plaatsen. In de winter overstromen de zeggevegetaties nog regelmatig door de hoge waterstanden die het meer dan bereikt. Rondom het meer liggen vochtige graslanden waar de vegetatie bepaald wordt door de hoge grondwaterstand en de winterse overstromingen. In deze weilanden vinden we Adderwortel (Polygonum bistorta), Echte koekoeksbloem (Lychnis flos- cuculi) en Dotterbloem (Caltha palustris). Op iets droge plekken groeien vochtige Glanshavergraslanden met Glanshaver (Arrhenatherum elatius), Grote vossenstaart (Alopecurus pratensis) en Pinksterbloem (Cardamine pratensis). Waar het nog droger wordt liggen droge, voedselarme graslanden met Gestreepte klaver (Trifolium striatum), Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) en Liggend walstro (Galium saxatile). Door het onderzoeken van een boorkern van twintig meter lang, die in het midden van het meer werd genomen, heeft men kunnen vaststellen dat het water al vlak na de IJstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, een voedselrijk, maar niet overbemest, karakter had. Er kwamen namelijk door sediment van de Meerbach allerlei voedingsstoffen uit de omgeving van het meer in het water terecht en zorgden voor eutrofiëring. De mensen hebben deze eutrofiering echter versneld, onder meer door het rioolwater uit de dorpjes van Meerfeld en Bettenfeld, maar ook door inspoeling van bodemdeeltjes na het kappen van de bossen op de hellingen rondom het maar en doordat de gronden rondom het meer na 1880 in gebruik werden genomen voor de landbouw. Een groot probleem voor de vegetatie in en rondom het Meerfelder Maar is de planten die bij het oorspronkelijke voedselarme water horen worden verdrongen door planten van meer voedselrijke omstandigheden. Dit was het ergste in de eeuwwisseling van de 19e naar de 20e eeuw. Toen was het meer ’s zomers bedekt door een laag algen die in het voorjaar ontstond en tussen midden juni en midden juli grotendeels afstierf. Dan vormden de afgestorven algen een brede schuimrand aan de oever van het meer. Deze zorgde voor stankoverlast en het vaak geheel verdwijnen van de zuurstof uit het water. Om dit op te lossen heeft men in Meerfeld en Bettenfeld rioleringen aangelegd en werd de Meerbach, die vroeger direct in het meer uitmondde, omgeleidt naar de afvoer ervan. Daarnaast heeft men een bufferzone ingericht tussen het meer en de weilanden die door de boeren gebruikt worden en is het bemesten van de weilanden en akkers nu geheel verboden. Tenslotte werd via een buis het voedselrijke en zuurstofarme water uit het midden van het meer afgevoerd. Na deze maatregelen vond vanaf het midden van de jaren 1980 een duidelijke verbetering van de waterkwaliteit plaats. Verder werd het meer tot op grotere diepte helder. Het betreft nu nog steeds een voedselrijk meer, maar het is niet meer zo overbemest als toen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De Dauner Maare vormen de bekendste groep Maare in de Eifel. Ze behoren tot een groep vulkanen in het zuidoostelijke deel van de Vulkaaneifel die zich uitstrekt tussen Ormont in het noordwesten en Bad Bertrich in het zuidoosten. Tot de Dauner Maare behoren 3 met water gevulde vulkanische ketels en 1 met laagveen gevuld Maar. Deze zijn ontstaan langs een zwakke zone in de aarde. Dit zijn het Weinfelder- of Totenmaar, het Gemünder Maar en het dubbele Schalkenmehrer Maar. De Maare liggen temidden van Devonische gesteentelagen die bestaan uit zand- en leistenen. Tussen het Schalkenmehrer Doppelmaar en het nabijgelegen Weinfelder Maar ligt een slechts 400 meter brede band uit Devonisch gesteente van het Grundgebirge. Opvallend is verder de askegel van de Mäuseberg tussen het Weinfelder en het Gemünder Maar. De Maare zijn apart -na elkaar- ontstaan binnen een tijdsbestek van ongeveer 500 jaar. Dit gebeurde waarschijnlijk tijdens de Weichsel-Ijstijd (20.000-30.000 jaar gelden). Door de bodem onder de Maare te onderzoeken heeft men vastgesteld dat de Maare gevormd werden tijdens een periode dat hier geen vegetatie aanwezig was. Dit zou dus een IJstijd kunnen zijn geweest. Het oostelijke, droge Schalkenmehrer Maar is het oudste. Dan volgt het westelijke Schalkenmehrer Maar, vervolgens het Gemünder Maar en tenslotte het Weinfelder Maar. Na het ontstaan van het Weinfelder Maar eindigde de vulkanische activiteit in de omgeving van Daun. Rondom de Dauner Maare ligt een laag tufsteen, waarbij niet of nauwelijks is vast te stellen uit welk Maar deze stamt. In de eindfase van de vorming van de Maare steeg er ook een laag magma omhoog die, niet beïnvloedt door het grondwater, een kleine slakkenkegel op de bodem van elk Maar vormde. Bij alle drie de Maare was dit alkalische basaltlava. Dit werden doorgaans in de vorm van zogenaamde lapillituf uitgespuwd, dit is lavagesteente met een korrelgrootte van 2 tot 64 millimeter. Het tufsteen bestaat ten dele uit lava en voor meer dan 75-80% uit brokstukken van het Onder-Devonische gesteente eronder. Vegetatie van de Maare. In de Maare en de meertjes die zich in de Maare bevinden zijn bijna alle soorten venen te vinden. Er komen zowel laagvenen, als overgangsvenen en zelfs hoogvenen voor. Aan de randen vinden we vaak bossen die door het grote aandeel van basische elementen in de bodem grote overeenkomsten vertonen met de bossen van de bossen op de Midden-Devonische kalkbodems in de Kalkeifel. In 1912 beschreef August Thienemann aan de hand van de Dauner Maare zijn beroemde theorie waarin hij meren indeelde aan de hand van de hoeveelheid voedingstoffen. Hierdoor onderscheiden we voedselarme (oligotrofe), gemiddeld voedselrijke (mesotrofe) en voedselrijke (eutrofe) meertjes. De hoeveelheid planten en dieren erin zijn hier namelijk van afhankelijk. De eutrofe Maare met vlak aflopende oevers, waartoe onder meer het westelijke Schalkenmehrer Maar, het Holzmaar en het Meerfelder Maar behoren, zijn met rietkragen omgeven. In deze rietkragen groeien ook andere planten zoals Lidrus (Equisetum palustre), Kattenstaart (Lythrum salicaria), Snavelzegge (Carex rostrata), Watermunt (Mentha aquatica), Moerasvaren (Thelypteris palustris) en Gele lis (Iris pseudacoris). In de diepere gedeeltes groeien Witte waterlelie (Nymphea alba), verschillende soorten Fonteinkruiden (Potamogeton sp.) en met name Slangenwortel (Polygonum amphibium). De voedselarme Maare, zoals het Pulvermaar en het Weinfelder of Totenmaar, kennen geen uitgebreide plantengroei. Hier groeien, met name op grotere diepte, geringe aantallen van met name microscopisch kleine algensoorten, waaronder zeldzame kranswieren (Characeae). De verlande Maare zijn vaak met een overgangs- of hoogveenvegetatie begroeid. Dit is onder meer te zien bij het oostelijke Schalkenmehrer Maar, bij het Strohner Maar en het Dürres Maar. We vinden hier diverse soorten Veenmossen (Sphagnum sp.), Lavendelheide (Andromeda polyfolia), Snavelbies (Rhynchospora sp.) en Eenarig wollegras (Eriophorum vaginatum). Op de droge hellingen rondom de Maare groeit veel Brem (Cytisus scoparius). Dit is een typische soort van zure verweringsbodems. Er groeien ook andere plantensoorten zoals Karthuizer anjer (Dianthus carthusianorum), Vleugeltjesbloem (Polygala sp.), Wondklaver (Anthyllus vulneraria), Kruiptijm (Thymus serpyllum), Mantelanjer (Petrohagia prolifera), Grasklokje (Campanula rotundifolia) en diverse soorten vetkruid (Sedum sp.). De droge maarkraters zijn vaak in gebruik als akker of weiland. Soms zijn ze zelfs met bos beplant. Fauna rondom de Maare. In de rietkragen langs de meertjes leven onder meer Rietgors (Emberiza schoeniclus) en Bosrietzanger (Acrocephalus palustris). Ook zijn er Meerkoet (Fulica atra), Waterhoen (Gallinula chloropus), Fuut (Podiceps agrestis) en diverse soorten eenden te vinden. In de veengebieden leven Paapjes (Saxicola rubetra) en Graspiepers (Anthus pratensis). In de doornige bosschages rondom de Maare leven Grauwe klauwieren (Lanius collurio) en Klapekster (Lanius excubitor). De Jungfernweiher, gelegen in de nabijheid van het Ulmener Maar, vormt tijdens de trektijd in voorjaar en herfst, rustgebied voor vele vogelsoorten, waaronder Nonnetje (Mergellus albellus), Grote zaagbek (Mergus merganser), Bosruiter (Tringa glareola), Kievit (Vanellus vanellus) en Dodaars (Tachybaptus ruficollis). Op de aangrenzende weilanden zijn ook regelmatig Kraanvogels (Grus grus) te gast. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De Windsborner Krater maakt deel uit van het systeem van de Mosenberg vulkanen. Om de Windsborner Krater ligt een ringwal uit slakken, lapilli en kleine lavastukken die 20 tot 30 meter hoog is. Het uitgeworpen materiaal was bij de uitbraak nog zo vloeibaar dat het direct samensmolt. Hierdoor is de ringwal ook behouden gebleven. De Windsborner Krater is gevormd bovenop een Devonische ondergrond in tegenstelling tot de Maaren die bestaan uit verdiepte kegels in de Devonische ondergrond. De Windsborner Krater bevat een zeer oligotroof (voedselarm) meertje. Dit watertype is helaas zeer zeldzaam geworden. Door het ontbreken van voedingsstoffen zijn hier heel bijzondere planten te vinden. Eén daarvan is het Waterdrieblad (Menyanthes trifoliata). In het kratermeer van de Windsborn vulkaan groeit het Waterdrieblad in een brede strook langs de oever. De witte bloemen hebben prachtige franjes langs de randen van de kroonbladeren. Vroeger werd deze plant ook als geneeskrachtig beschouwd en gebruikt bij koorts. Waterdrieblad vormt heel lange uitlopers en kan zo leiden tot het verlanden van het gebied waar ze groeit. Waterdrieblad is heel typisch voor voedselarme wateren. Tussen het Waterdrieblad groeit Wateraardbei (Potentilla palustris). Deze plant behoort tot de ganzeriken (Potentilla). De kroonbladeren zijn prachtig bloedrood gekleurd en de vruchten van deze plant lijken wel wat op een aardbei. Tussen de drijvende tapijten van Waterdrieblad en Wateraardbei groeien ook drijvende veenmoskussens. Deze pakketten worden bijeen gehouden door de wortels van zeggensoorten waaronder Zwarte zegge (Carex nigra) en Zompzegge (Carex curta). Aansluitend aan deze verlandingszone groeit een brede strook met Drijvend fonteinkruid (Potamogeton natans), een plant met elliptische drijvende bladeren en onopvallende groene bloeikolven die tussen het blad boven water uitsteken. De bladeren zijn maximaal tien centimeter lang en vier centimeter breed. Nog verder naar het midden van het kratermeer groeien tenslotte ondergedoken plantensoorten. De verlanding van een voedselarm water als het meer in de Windsborner Krater gaat relatief langzaam. Toch zal dit op lange duur leiden tot de volledige verlanding van het meer, waardoor er een laagveen zal ontstaan. Op de oever van het meer groeit Pitrus (Juncus effusus) met ertussen Blauw glidkruid (Scutellaria galericulata). Een groot probleem voor de drijvende vegetatie aan de rand van het kratermeer is het grote aantal bezoekers. Veel mensen vinden het leuk of spannend om op de vegetatie te lopen en te proberen hoe het golft. Dit is echter slecht voor de kwetsbare plantensoorten die er groeien. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Tussen Manderscheid en Bettenfeld, aan de westrand van het dal van de Kleine Kyll, ligt de vulkaangroep van de Mosenberg vulkanen. Deze vulkanen worden gerekend tot de vulkaanzone van de westelijke Eifel. Deze zone met vulkanische verschijnselen strekt zich uit in een brede zone van Ormont nabij de Belgische grens tot Bad Bertrich aan de Moezel. De hoogste top bereikt een hoogte van 516,9 meter boven N.N. en ligt 85 tot 90 meter boven het omliggende land. Op de top staat een kleine uitzichttoren waar men kan uitkijken op het omliggende land. Op de top groeit een bijzondere vegetatie met als opvallende soorten Gestreepte klaver (Trifolium striatum), Viltganzerik (Potentilla argentea), Hokjespeul (Astragalus glycyphyllos) en Slangenkruid (Echium vulgare). Het vulkaanensemble ligt als een langgerekte rug boven de schiervlakte van het Rijnlandse leisteenplateau.Tot het begin van de 20e eeuw was deze heuvel onbebost en vormde daardoor een opvallend landschapselement. Zoals te zien is aan de Beuken (Fagus sylvatica) langs het wandelpad naar de top groeiden er wel bomen langs de wegen. Deze bomen zijn namelijk behoorlijk vertakt hetgeen erop wijst dat ze reeds langs als hakhout zijn gebruikt. Vanaf 1930 begon men met de bebossing van de Mosenberg, waarbij men startte met de noordoostelijke helling van het Johannisdal. De totale lengte van het vulkaansysteem bedraagt circa 1650 meter. De kraters liggen circa 375 tot 400 meter uiteen, alleen het Meerfelder Maar ligt op een grotere afstand (1850 meter). De Mosenbergvulkaan behoort tot het vulkaansysteem van Mosenberg-Meerfeld. Dit systeem bestaat uit vijf eruptiecentra, opgedeeld in vier slakkenkegels en een Maar (Meerfelder Maar). Vulkanische verschijnselen die bij de Mosenberg vulkaan horen zijn de lavastroom in de Horngraben, de Windsborner Krater, het Hinkelsmaar en het Meerfelder Maar. De Mosenberg vulkaangroep ontstond in het Kwartair (2 miljoen tot 10.000 jaar geleden) en werd gevormd op een dwarsspleet op de plooiingen van het Variscische gebergte (ongeveer 270 miljoen jaar geleden gevormd). Deze zorgde ervoor dat het magma langs een lijn op verschillende punten naar boven kwam. Door onderzoek aan verkoold hout dat tussen de tufsteen werd gevonden, kon men vaststellen dat de vulkaanuitbarsting minstens 29.000 jaar geleden plaats heeft gevonden. Vanuit de zuidelijke krater van de Mosenberg stroomde lava naar de beekdalen van de Horngraben, het Johannisdal en het dal van de Ellbach. Op de meeste plekken is de lava aan het aardoppervlak echter niet meer zichtbaar. De lavastroom in de Horngraben stroomde door de slakkenwal verder naar het dal van de Kleine Kyll. De hoogste top met bijna 517 meter is een krater met een opening in noordwestelijke richting. Aan de westkant kwam een kleine lavastroom naar buiten. De vulkanische activiteit begon in het zuidoostelijk deel van de Mosenberg, verplaatste zich naar het noordwesten en eindigde met de vorming van het Meerfelder Maar. De Windsborner Krater is een slakkenkegel die gevormd is door het uitspuwen van lava tijdens de eruptie van de vulkaan en het erna stollen van het lava. Deze krater ligt duidelijk gescheiden van de andere vulkanen van de Mosenbergvulkaan. Het materiaal is afgezet op het Devonische oppervlak van voor de uitbraak. De hellingen van de Mosenbergvulkaan zijn prachtig begroeid met bos waarin met name de delen met Beuken (Fagus sylvaticus) prachtig om te zien zijn. Deze groeien op de noordoostelijke helling. Hier is ook prachtige lavawand te zien waarop allerlei mossen en varens groeien. Hier groeien Steenbreekvaren (Asplenium trichomanes), Blaasvaren (Cystopteris fragilis), Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas) en Eikvaren (Polypodium vulgare). Een opvallende naaktslak in dit bos is de Zwarte aardslak (Limax cinereoniger). In andere delen groeit een gemengd bos uit Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus), Beuk (Fagus sylvatica), Zomerlinde (Tilia platyphyllos), Zomereik (Quercus robur), Lariks (Larix decidua), Fijnspar (Picea abies) en Grove den (Pinus sylvestris). In de ondergroei groeit Zevenblad (Aegopodium podagraria), Robertskruid (Geranium robertianum), Geel nagelkruid (Geum urbanum), Grote brandnetel (Urtica dioica), Bosandoorn (Stachys sylvatica), Klimop (Hedera helix), Alpenbes (Ribes alpina), Witte klaverzuring (Oxalis acetosella), Bosbingelkruid (Mercurialis perennis), Groot springzaad (Impatiens noli-tangere), Lievevrouwebedstro (Gallium aparine) en Bolletjeskers (Dentaria bulbifera). Ook groeien er veel mossen op de bomen en takken van de bomen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Hinkelsmaar. Het Hinkelsmaar bevindt zich in een komvormige laagte van de voormalige vulkaankrater van de Mosenberg nabij Manderscheid, welke duidelijk boven de niet- vulkanische omgeving uitsteekt. Ondanks de naam is het geen echt Maar, maar een vulkaankrater met een omwalling die bestaat uit slakken, tufsteen en lavabrokken. Het Hinkelsmaar is de jongste krater van de Mosenbergvulkanen. Haar krater werd gevormd in een zijwand van de Mosenbergvulkaan. In de krater lag een meertje dat vroeger met water gevuld was. In 1840 werd een afwateringskanaal gegraven om de turflaag die zich in het meertje had gevormd te kunnen ontginnen. Tegenwoordig is de krater alleen in het voorjaar soms met water gevuld. Onder de veenlaag, met een dikte die varieert van 4,80 tot 9,50 meter, ligt het tufsteen van deze krater. Deze tufsteen is meer dan 17.000 jaar oud. Tussen 4,15 en 4,25 meter diepte ligt een laag tufsteen die afkomstig is van het Meerfelder Maar en ongeveer 11.350 jaar geleden is afgezet. Het Hinkelsmaar is nu gevuld is met een overgangsveenvegetatie. Het grootste deel van de vegetatie wordt gevormd door de zeldzame Draadzegge (Carex lasiocarpa). Ertussen groeit Grote wederik (Lysimachia vulgaris) met zijn opvallende gele bloemen. Temidden van de hoge vegetatie groeien ook nog lagere planten zoals Waterdrieblad (Menyanthes trifoliata) en Wateraardbei (Potentilla palustris) die echter zullen verdwijnen als ze niet meer genoeg licht krijgen. In enkele met water gevulde slenken groeit Kleinste egelskop (Sparganium minimum). Op plekken waar nog drijftilvegetaties met veenmossen te vinden zijn groeit ook Veenpluis (Eriophorum angustifolium) met zijn opvallende witte vruchtpluis. De kraterrand is begroeid met een prachtig open ravijnbos waar bijna de gehele boomlaag bestaat uit Gewone es (Fraxinus excelsior). In de ondergroei groeien stikstofminnende plantensoorten die tevens goed tegen schaduw kunnen zoals Hazelaar (Coryllus avellana), Gewone vlier (Sambuccus nigra), Zevenblad (Aegopodium podagraria), Kleefkruid (Gallium aparine) en Robertskruid (Geranium robertianum). Ook leven hier Reeën (Capreolus capreolus). ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Weinfelder Maar. Het Weinfelder Maar is het jongste Maar van de Maare bij Daun. Tufsteen werd in oostelijke, zuidelijke en westelijke richting uitgeworpen. Een tien centimeter dikke laag tufsteen uit het Weinfelder Maar is bovenop een turflaag in het oostelijke Schalkenmehrer Maar te vinden. Deze is hier ongeveer 10.500 jaar geleden afgezet. Op de Mäuseberg ligt het tuf van het Weinfelder Maar bovenop het tuf van het Gemünder Maar. Haar uitbraak eindigde rond 8500 voor Christus. De hellingen rondom het meertje zijn voor de helft begroeid met loofbossen en voor de andere helft met graslanden waarin onder meer Brem (Cytisus scoparius), Sleedoorn (Prunus spinosa) en Meidoorn (Crataegus sp.) groeien. Deze graslanden worden ´s zomers begraasd door een schaapskudde. Het zijn ten dele zure graslanden met daarin veel Schapenzuring (Rumex acetosella), Viltganzerik (Potentilla argentea), Kleine pimpernel (Sanguisorba minor), Pijlbrem (Genista sagitalis), Muizenoortje (Hieracium pilosella), Blaassilene (Silene vulgaris), Kleine bevernel (Pimpinella saxifraga), Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus), Overblijvende hardbloem (Scleranthus perennis), Klein tasjeskruid (Teesdelia nudicaulis), Jakobskruiskruid (Senecio jacobaea), Brem (Cytisus scoparius), Torenkruid (Arabis glabra), Breed fakkelgras (Koeleria pyramidata), Akkerhoornbloem (Cerastium arvense), Kamgras (Cynosurus cristatus) en Knolsteenbreek (Saxifraga granulata). Aan de westkant van het Maar ligt een rots uit Onder-Devonisch leisteen, de Pilatusrots. Het gesteente ervan behoort tot de Unterems-laag, vaak worden ze ook Stadfeld-laag genoemd omdat deze fossielenrijke laag nabij Oberstadtfeld ten westen van Daun ook optreedt. Ten noorden van de Pilatusrots ligt een rots die bestaat uit lavaslakken. Het Maar is 575 bij 625 meter groot en heeft een diepte van 67 tot 87 meter: Het meertje is 51 meter diep, de waterstand ervan wordt enkel door neerslag en verdamping gereguleerd. Er is dus geen afvoer via een beek of greppel. Het is een oligotroof meertje, hetgeen wil zeggen dat er weinig voedingsstoffen, en met name weinig stikstof en fosfor in het water zit. Bovendien is het water helder. In 1984 dreigde eutrofiering van het water door de steeds intensiever wordende visserij die door het uitzetten van steeds meer vissen en het bijvoeren steeds meer voedingsstoffen in het water bracht. De hengelsportvereniging “Vulkaneifel” stemde er in 1985 gelukkig mee in om drie jaar lang geen nieuwe vissen in het meertje uit te zetten. Als men jaarlijks niet meer dan 64 kilo vis uit het meertje haalt, hoeft er geen probleem op te treden. Aangezien iedere visser jaarlijks circa 5 kilo vis vangt, kunnen er jaarlijks maximaal 13 visvergunningen voor het meertje worden afgegeven. Het Maar heeft twee namen, Weinfelder Maar en Totenmaar. Weinfelder Maar omdat hier vroeger een dorp stond met dezelfde naam en waarvan nu enkele nog een kerk rest. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Abdij Maria Laach. Aan de Laacher See ligt het Benedictijnerklooster Maria Laach temidden van vruchtbare akkers en koele bossen. De abdij werd gesticht in 1093 door Heinrich II, graaf von Laach en Pfalzgraf der Rheinfranken. De naam komt van Lacum, het Latijnse woord voor meer. Op een relief van de voorhal zijn de haarraufer te zien, twee stenen vechtersbazen trekken elkaar aan de haren. Tussen hen in zit een duiveltje die het aantal zonden telt. De vechtersbazen zijn fabelwezen, half mens en half vogel. Ze moeten de monniken voor de zonde waarschuwen. De donkere arkaden van de basilika werden uit lavasteen gehouwen, de muren uit Eifeltufsteen. Rust en stilte is hier merkbaar. Dat was ook het doel van de stichter van de orde, Benedictus van Nursia (480- 547). Haarraüferrelief. Löwenbrunnen In 1100 voerde Abt Fulbert een wonder uit, hij liet een 750 meter lange waterafvoer graven om te voorkomen dat het meer het klooster belaagde. Hierdoor werd de waterstand met ongeveer 10 meter verlaagd. Niet alleen was het klooster hierbij niet meer in het bereik van het water, maar er ontstonden ook vruchtbare weilanden en akkers die de monniken konden gebruiken. Abt Fulbert deed nog een tweede goede daad, hij bouwde een schrijfruimte, waar monnikken kostbare handschriften overschreven. Dit deden ze aan staande lezenaars bij kaarsenlicht. Abt Ildefons Herwegen voerde in 1920 een toverstukje op, hij droeg namelijk de eerste mis op Duitse bodem met het gezicht naar de mensen, op. Daarvoor stond de priester altijd met de rug naar de mensen. Op 1 augustus 1802 moesten op bevel van Napoleon alle monniken het klooster verlaten en werden de bezittingen, de abdij, de boerderijen en de wijnbergen verkocht. Na de val van Napoleon werd het klooster Pruisisch staatseigendom en later privebezit van de familie Delius. Van 1862 tot 1873 leefden hier Jezuiten, waarvan de Benedictijnen in 1892 hun klooster terugkochten. Het baldakijn boven het altaar uit 1270 is nog origineel. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Gemünder Maar. Het Gemünder Maar ligt nabij het dorpje Gemünden in de buurt van Daun aan de rand van het dal van de Lieser. Het wordt slechts door een smalle strook Onder-Devonisch gesteente (leisteen, grauwacke en zandsteen) van het rivierdal gescheiden. Dit gesteente is met name in het noordwestelijke deel van het Maar nog te vinden. Het is het noordelijkste van de drie Maare bij Daun. Het Gemünder Maar ontstond voor het Weinfelder Maar en na de Maare van Schalkenmehren. Men schat dat de uitbraak rond 10.750 jaar geleden plaatsgevonden heeft. Rondom dit Maar liggen meerdere tufsteenvelden. Een tufsteenveld ligt in noordwestelijke richting tussen het Maar en het dorpje Gemünden. Een ander loopt in noordoostelijke richting. De naar het zuidwesten uitgeworpen tuf wordt op de Mäuseberg bedekt door de tuf van het Weinfelder Maar. In de tufsteen vallen ronde, vuistgrote, donkere magmatische bommen op. Deze bestaan uit Olivin, Augit, Hornblende, Biotit, Magnetit en Apatit. Het Gemünder Maar is het kleinste van de Dauner Maare, het is 560 bij 675 meter groot en de diepte varieert tussen 53 en 154 meter. Het meertje heeft een diepte van 38 meter en een doorsnede van 300 meter. De waterspiegel ligt op 406 meter boven NN. Het meer wordt gebruikt als zwembad en als roeivijver, hetgeen nadelige gevolgen heeft voor het omliggende natuurreservaat. In 1910 was het meertje nog oligotroof, in 1950 was er al de eerste eutrofiëring vast te stellen, die daarna steeds verder voortzette. Door de grote diepte van het meertje was er onvoldoende menging van de bovenste en onderste waterlagen zodat de ophoping van voedingsstoffen bleef toenemen. Door maatregelen in 1983-1984 waarbij de diepe waterlagen worden weg geleidt is het karakter van het water van eutroof weer in mesotroof veranderd. In het meertje groeit Grote waterranonkel (Ranunculus peltatus) die te herkennen is aan de drijfbladeren die zich duidelijk onderscheiden van de ondergedoken bladeren. Direct langs de oever groeien Zwarte elzen (Alnus glutinosa) en Gewone essen (Fraxinus excelsior). Langs de rand van het meertje groeien loofbossen met een rijke ondergroei. De boomlaag wordt gevormd door Beuk (Fagus sylvatica), Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus) en Noordse esdoorn (Acer platanoides). In de struiklaag groeien Alpenbes (Ribes alpina), Framboos (Rubus ideaus), Gewone vlier (Sambuccus nigra) en Trosvlier (Sambuccus racemosa). Door de afwisseling van koele, vochtige schaduwrijke plekken en warme, droge zonnige hellingen groeit er ook een grote verscheidenheid aan planten. Langs de paden rondom het meer groeien allerlei soorten stikstofminnende planten zoals Grote brandnetel (Urtica dioica), Groot springzaad (Impatiens noli-tangere), Robertskruid (Geranium robertianum), Kruipende boterbloem (Ranunculus repens), Kleefkruid (Gallium aparine), Bosandoorn (Stachys sylvatica) en Geel nagelkruid (Geum urbanum). Hier staan ook enkele soorten die typisch zijn voor het heuvelland en middelgebergte zoals Schaduwkruiskruid (Senecio ovatus), Springzaadveldkers (Cardamine impatiens) en Witte veldbies (Luzula luzuloides). Op schaduwrijke plekken groeien diverse soorten varens waaronder Wijfjesvaren (Athyrium filix-femina), Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas), Brede stekelvaren (Dryopteris dilatata), Eikvaren (Polypodium vulgare) en de bijzondere Gebogen driekhoeksvaren (Gymnocarpium dryopteris). Ook groeien er andere bijzondere soorten als Prachtklokje (Campanula persicifolia), Zwarte gifbes (Actea spicata), Bosbingelkruid (Mercurialis perennis), Groot heksenkruid (Circea lutetiana) en Mannetjesereprijs (Veronica officinalis). Op warme en zonnige hellingen groeit Zwartsteelvaren (Asplenium adiantum-nigrum), Cypreswolfsmelk (Euphorbia cyparissias), Steenbraam (Rubus saxatilis), Bochtige klaver (Trifolium medium), Margriet (Leucanthemum vulgare), Brem (Cytisus scoparius), Grasklokje (Campanula rotundifolia) en Groot vingerhoedskruid (Digitalis grandiflora) met opvallende gele bloemen met bruine vlekjes. De hellingen hoger op de helling zijn grotendeels begroeid met fraaie bossen waarin de Beuk (Fagus sylvatica) de hoofdmoot uitmaakt. Heel mooi is in deze boskathedralen de natuurlijke verjonging van het bos te zien. Tussen de oude, kaarsrechte stammen staan vele jonge exemplaren op de verder vrijwel kale bosbodem. In het bos groeien allerlei bijzondere planten, waaronder Lievevrouwebedstro (Gallium odoratum), Prachtklokje (Campanula persicifolia) en de zeldzame orchidee Vogelnestje (Neottia nidus-avis). Dit is een orchidee die geen bladgroen heeft een beige kleur draagt. Zeer fraai zijn de goudgele meelkorrels die als kleine goudklompjes in de bloempjes zitten. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Schalkenmehrer Doppelmaar. Het Schalkenmehrer Maar bestaat eigenlijk uit twee aparte Maare. Het oostelijke Maar is een verland Maar en het westelijke Maar is met water gevuld. Als eerste ontstond het oostelijke Maar. Dit is te zien doordat de wal van vulkanisch as van het oostelijke Maar bij de vorming van het westelijke Maar werd aangesneden. Nu nog ligt er een lage wal tussen beide Maare. Een tijdlang groeide er een vegetatie van drijfplanten met Fonteinkruiden (Potomageton) en Waterlelies (Nymphea sp.) in het oostelijke Maar. Daarna volgde de explosie van het westelijke Maar en vulde de as hiervan het oostelijke Maar gedeeltelijk op. Omdat het meertje daardoor ondieper werd, ging de verlanding van het oostelijke Maar sneller dan die van het westelijke Maar. Bovenop een veenlaag die erna werd gevormd bevindt zich ook nog tufsteen uit het Weinfelder Maar, dat dus nog later uitbrak. Er ligt nu een veenlaag van maximaal acht meter dik, die aan de oostkant veel dikker is dan aan de westkant. Het cirkelronde oostelijke Maar is 700 meter in doorsnede, de diepte varieert tussen 28 en 63 meter. Aan de noordelijke binnenrand van het droge Schalkenmehrer Maar ligt een kleine slakkenkegel. Zeer bijzonder in de laagveenvegetatie van het oostelijke Maar is het voorkomen van de Moerasvaren (Thelypteris palustris). Het westelijke Schalkenmehrer Maar is ongeveer 700 bij 900 meter groot. De diepte van het Maar is tussen 100 en 121 meter. De laatste uitbraak van het westelijke Schalkenmehrer Maar vond rond 11.000 voor Christus plaats. Het meertje in het westelijke Schalkenmehrer Maar is 21 meter diep en redelijk eutroof. Dit komt door de intensieve akkerbouw in de krater die steeds meer voedingsstoffen in het water brengt. Het meertje is echter redelijk ondiep zodat het water ´s winters vaak goed met zuurstof wordt vermengd. De eutrofiering is te herkennen aan een rijke watervegetatie, met name in de oeverzone. Ook is het water vaak troebel en ligt er een laag rottend slib op de bodem. Langs het water ligt een brede rietkraag met Riet (Phragmites austrialis), Gele lis (Iris pseudacoris), Moerasspirea (Filipendula ulmaria), Haagwinde (Calystegia sepium), Kalmoes (Acorus calamus), Mattenbies (Scirpus lacustris), Harig wilgenroosje (Epilobium hirsitum), Zompzegge (Carex curta), Gewone wederik (Lysimachia vulgaris), Blauw glidkruid (Scuttellaria galericulata) en Bitterzoet (Solanum dulcamara). Aan de zuidkant heeft het Maar een afvoer naar de Alfbach. Op het water leven Futen (Podiceps cristatus) en Wilde eenden (Anas platyrhynchos). De weilanden en akkers rondom het meertje worden inmiddels aangekocht door de Landesregierung van Rheinland-Pfalz om ze op een meer natuurvriendelijke wijze te beheren. Op de bovenrand van het Schalkenmehrer Doppelmaar groeien zure graslanden met als typische soorten Brem (Cytisus scoparius), Grasklokje (Campanula rotundifolia), Mantelanjer (Petrohagia prolifera), Grote weegbree (Plantago lanceolata), Viltganzerik (Potentilla argentea), Muizenoortje (Hieracium pilosella), Schapenzuring (Rumex acetosella), Gestreepte klaver (Trifolium striatum), Reigersbek (Erodium cicutarium), Harig zenegroen (Ajuga genevensis), Agrimonie (Agrimonia eupatoria), Torenkruid (Arabis glabra), Smal fakkelgras (Koeleria macrantha) en Melige toorts (Verbascum lychnitis). Op Duizendblad (Achillea millefolium) is zelfs de zeldzame Blauwe bremraap (Orobanche purpurea) te vinden. In de graslanden leeft de Kleine parelmoervlinder (Issoria lathonia) en het Tweekleurig hooibeestje (Coenonympha arcania). Verspreid liggen er ook oude hoogstamboomgaarden met knoestige oude appels en kersen. In de holtes broeden Spreeuwen (Sturnus vulgaris) en op de takken maken Kramsvogels (Turdus pilaris) hun nesten. Daarnaast liggen er akkers en hooilanden in het Maar. Hier leeft de Kwartel (Coturnix coturnix) die zijn aanwezigheid door zijn roep verraadt. De bossen aan de bovenrand van het Maar bestaan grotendeels uit loofbossen en doorgeschoten struikgewas met veel Sleedoorn (Prunus spinosa), Alpenbes (Ribes alpina), Hazelaar (Coryllus avellana) en Wintereik (Quercus petraea). Hier leeft ook de Keizersmantel (Argynnis paphia). Schalkenmehren. In het Maar ligt ook het gelijknamige dorp Schalkenmehren. Dit dorpje leeft van het toerisme en er zijn diverse hotels, restaurants en cafes te vinden. Ook staan in het dorp enkele oude vakwerkhuizen en een waterpomp. De kerk staat op een verhoging op de plek waar enkele wegen samenkomen. In de kerk is een beeld te zien van van “Maria der zeven smarten” die Jezus na zijn kruisiging beweent, waarbij zeven zwaarden haar borst doorboren. Dit heiligenbeeld stond vroeger in Weinfeld en trok vele pelgrims waarvan ook de vele gedenkplaten aan de muren van de kerk van Weinfeld, zelfs nog zeer recente, getuigen. Het Mariabeeld werd gestolen en teruggevonden op een rommelmarkt in Düsseldorf. Tegenwoordig staat het daarom in de kerk van Schalkenmehren. In het dorp leven Zwarte roodstaarten (Phoenicurus ochruros), Kramsvogels (Turdus pilaris), Putters (Carduelis carduelis), Grauwe vliegenvangers (Muscicapa striata), Huiszwaluwen (Hirundo melba) en Boerenzwaluwen (Hirundo rustica). ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Dronketurm. Tussen het Weinfelder en het Gemünder Maar staat op de Mäuseberg (561 meter boven NN) een uitkijktoren. Deze heeft een hoogte van 11 meter en van bovenop kan de bezoeker genieten van prachtige vergezichten op de omliggende akkers, weilanden, bossen en dorpen. Zelfs de Hohe Acht, de hoogste berg van de Eifel, en de Hundsrück zijn te zien. De toren is gebouwd uit basaltgesteente uit de omgeving. De toren werd opgericht ter ere van de eerste voorzitter van de Eifelverein, Dr. Adolf Dronke. Zijn afbeelding is nog op de toren te zien. De Eifelverein werd opgericht op 22 mei 1888 op initiatief van de Landrat van Daun, Graaf Brühl. Als voorzitter werd Dr. Dronke gekozen. Adolf Dronke was directeur van een school in de Trier. Dronke wilde met het oprichten van de Eifelverein de Eifel als streek onder de aandacht brengen, zowel toeristisch als politiek. Hij wilde de regionale producten promoten, de lokale ambachten onder de aandacht brengen en zorgen voor een betere ontsluiting van het gebied door middel van spoorwegen, wegen en wandelpaden. Met name de lange afstandwandelpaden waren één van zijn speerpunten. Het was de periode dat de mensen in de Eifel nog arm waren en de Eifel bekend stond als het Sibirië van Pruisen. Hij zorgde al voor een snel groeiend aantal leden. Binnen vijf jaar na oprichting telde de Eifelverein al meer dan 50 lokale afdelingen. Tot aan zijn dood in 1898 waren al 2500 mensen lid geworden. In dat jaar werd ook begonnen met de aanleg van het wandelpadennetwerk dat nu grotendeels nog intact is. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Horngraben & Wolfsschlucht. De Horngraben is een beekdal dat van de Mosenberg naar het dal van de Kleine Kyll leidt. De Horngraben zelf is een zeer smal beekje. Na de uitbraak van de Mosenbergvulkaan stroomde lava via de Horngraben tot in het dal van de Kleine Kyll, één kilometer verderop. Het beekdal werd hierdoor opgevuld met een 30 meter dikke laag lava die hard werd en een bolle vorm kreeg. Het water van de beek kon niet meer door de oorspronkelijke bedding stromen en stroomde vanaf toen over het diepste punt van de lava afzettingen. De Kleine Kyll werd vroeger door de lava opgestuwd, maar heeft zich nu een weg door het gesteente gebaand en zelfs zes tot tien meter in het onderliggende Devonische gesteente ingesneden. In de Wolfsschlucht stort de Horngraben zich via een soort waterval in het dal van de Kleine Kyll. In de kloof hierachter stroomt de Hornbach tussen ontelbare basaltblokken door. Deze resteren van een steengroeve die hier vroeger heeft gelegen. In de smalle, 30 meter diepe kloof groeit een open ravijnbos (Fraxino- Aceretum pseudoplatani). De boomlaag bestaat uit Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus) Gewone es (Fraxinus excelsior), Gewone beuk (Fagus sylvatica) en Ruwe iep (Ulmus glabra). Het klimaat is hier koel en vochtig waardoor hier hygrofiele (vochtminnende) planten voorkomen zoals Groot springzaad (Impatiens noli-tangere) wier bladeren bij daling van de luchtvochtigheid uitdrogen. Op de basaltblokken groeien allerlei soorten mossen. Verder zijn er diverse varensoorten waaronder Stijve naaldvaren (Polystichum aculeatum), Blaasvaren (Cystopteris fragilis), Mannetjesvaren (Dryopteris filix- mas), Eikvaren (Polypodium vulgare) te vinden. Tussen het schuivende puin kunnen slechts enkele plantensoorten het uithouden, hieronder weer veel stikstofminnaars zoals Grote brandnetel (Urtica dioica), Gele dovenetel (Galeobdolon montanum), Gevlekte aronskelk (Arum maculatum) en Look-zonder-look (Alliaria petiolata). Elders groeit Witte klaverzuring (Oxalis acetosella), Zwarte rapunzel (Phyteuma nigra), Klimop (Hedera helix), Ongevlekt longkruid (Pulmonaria obscura), Bosbingelkruid (Mercurialis perennis), Zwarte gifbes (Actea spicata), Wijfjesvaren (Athyrium filix-femina), Boswalstro (Gallium sylvaticum), Ruig klokje (Campanula trachelium), Bergbeemdgras (Poa chaixii) en Veelbloemige salemonszegel (Polygonatum multiflorum). Verderop, vlakbij het dal van de Kleine Kyll is de lava bijna 30 meter dik en bestaat uit slanke basaltzuilen. Deze steile rotsen zijn nog helemaal kaal. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Dal van de Kleine Kyll. Na de uitbraak van de Mosenbergvulkaan stroomde lava via de Horngraben tot in het dal van de Kleine Kyll, één kilometer verderop. Het beekdal werd hierdoor opgevuld met een 30 meter dikke laag lava die hard werd en een bolle vorm kreeg. Het water van de beek kon niet meer door de oorspronkelijke bedding stromen en stroomde vanaf toen over het diepste punt van de lava afzettingen. De Kleine Kyll werd vroeger door de lava opgestuwd, maar heeft zich nu een weg door het gesteente gebaand en zelfs zes tot tien meter in het onderliggende Devonische gesteente ingesneden. De zich van de lava naar onder stortende watermassa ’s van de Kleine Kyll hebben in het gesteente holtes en orgelpijpen uitgesleten die stroomafwaarts van de kleine waterval in de Kleine Kyll, vlakbij de brug, te zien zijn. Door de extra snelheid van het water werd de erosie sterker en hierdoor sleet de beek steeds meer gesteente uit waardoor de waterval steeds verder stroomopwaarts kwam te liggen. Dit noemt men terug schrijdende erosie. Langs het beekje is onder meer Waterspreeuw (Cinclus cinclus) en Ijsvogel (Alcedo atthis) te vinden. In het dal groeit hier en daar een open ravijnbos (Fraxino- Aceretum pseudoplatani) met veel schuivende basaltblokken. Op de basaltblokken groeien dikke mosplakaten. De boomlaag bestaat voor 70% uit Zomerlinde (Tillia platyphyllos) en voor de rest uit Gewone beuk (Fagus sylvatica). Op en tussen de rotsen zijn varens als Mannetjesvaren (Dryopteris filix- mas), Blaasvaren (Cystopteris fragilis) en Eikvaren (Polypodium vulgare) te vinden. Tussen het schuivende puin kunnen slechts enkele plantensoorten het uithouden, hieronder weer veel stikstofminnaars zoals Grote brandnetel (Urtica dioica), Schaduwgras (Poa nemoralis), Kranssalemonszegel (Polygonatum verticillatum), Boswalstro (Gallium sylvaticum) en Lievevrouwebedstro (Gallium odoratum). Verder stroomopwaarts bestaat het bos uit een gemengd Beuken-Haagbeuken-Zomereikenbos. Naast deze dominante soorten groeit er ook Meelbes (Sorbus aria). Het bos groeit hier op een ondergrond van leisteen met een dunne laag humus erop. Hier groeit onder meer Witte veldbies (Luzula luzuloides), Valse salie (Teucrium scorodonium), Hengel (Melampyrum pratense), Knollathyrus (Lathyrus linifolius), Gewone kamperfoelie (Lonicera periclymenum), Bochtige smele (Deschampsia flexuosa), Eikvaren (Polypodium vulgare), Wijfjesvaren (Athyrium filix-femina) en Knikkend parelgras (Melica nutans). ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Smokkelaars in de Eifel In het Hürtgenwald staat een Paardenkastanje (Aesculus hippocastanum) welke de merkwaardige naam "Kartoffelbaum" (aardappelboom) draagt. In de boom hangen regelmatig aardappels die bij vele wandelaars die de boom passeren vraagtekens oproepen. Is het een folkloristisch gebruik of een grap? De Kartoffelbaum is echter een relict uit vroeger tijden. In de jaren na de Tweede Wereldoorlog vormde de Eifel, en dan met name de grenstreek tussen België en Duitsland, het toneel voor een uitgebreide smokkelhandel. Met het smokkelen van met name koffie en sigaretten vulden de inwoners hun schamele inkomen aan. Te voet, per fiets, auto, spoor en soms zelfs met gepantserde auto ''s werd de smokkelwaar vanuit België over de grens gebracht. In lompen gehulde kinderen zwierven in het grensgebied rond om naar eten te bedelen. Ook zij werden ingezet om smokkelwaar mee te nemen. In de maanden februari en maart 1948 arresteerden de douanebeamten alleen al 3000 kinderen. Ongeloofelijk maar waar, in 1951 werd bijna de gehele dorpsjeugd van Mützenich aan de rand van de Hoge Venen beschuldigd van smokkelhandel. In februari 1953 werden vijf smokkelcommando''s van in totaal 53 personen veroordeeld. In het dorpje Schmidt zorgde de smokkelhandel voor een aanzienlijke bijdrage aan de herbouw van de tijdens de oorlog verwoeste Sint-Hubertuskerk. De pastoor van Schmidt hoopte dat als een smokkelaar weer eens in angst had gezeten tijdens zijn nachtelijke tocht en god om hulp had gevraagd, hij als dank een deel van het verdiende bedrag aan de kerk aanbood. Hij predikte eens: "„Ich bete Nacht für Nacht dafür, dass ihr nicht erwischt werdet, und ihr habt nichts für den Wiederaufbau unserer Kirche übrig." De kerk kreeg daarom ook de bijnaam "Sankt Mokka". De smokkelhandel leidde echter ook tot verwondingen en er vielen zelfs doden. Van de 25.000 in 1947 opgepakte smokkelaars werden er negen gedood. De Kartoffelbaum met het ernaast staande kruis is een gedenkteken aan de smokkelhandel. Ze staat op een plek waar in de jaren na de oorlog smokkelwaar tegen levensmiddelen werd geruild. Großen Stern, een barrière tegen smokkelaars…... Rond de jaren vijftig van de twintigste eeuw was de bloeitijd van de koffiesmokkel aan de Duits- Belgische grens. De moeilijk te bewaken boswegen tussen Höfen en Rocherath waren ideaal om te smokkelen en dus werd hier een stabiele, stevig in de bodem verankerde barrière opgesteld. Deze bestond uit ijzeren balken en hield in ieder geval de gemotoriseerde smokkelaars tegen. De barrière staat dwars over het kruispunt Großen Stern. Toch wisten smokkelaars deze barrière te omzeilen. Ze reden met een veewagen tot aan de ijzeren staven en lieten de brug waarmee normaal het vee de wagen verlaat over de balken zakken. Daarop lieten ze een kleine personenauto volgeladen met koffie uit de wagen aan de andere kant van de grens uit de wagen rijden. En geslaagd was de smokkel. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Neutraal-Moresnet (1816- 1914). Na de val van Napoleons´ rijk misgunden Preusen en Nederland vanwege de aanwezigheid van rijke lood- en zinkmijnen elkaar de zeggenschap over een klein stukje van het Kanton Aubel. Het galmei dat in Kelmis gewonnen werd was van belang voor de productie van messing en zink. In 1439 had Philips de Goede, hertog van Bourgondië en van Limburg, de galmeimijn in bezit genomen. Daarna werd ze eeuwenlang, van 1439 tot 1794 door de Nederlandse regering geëxploiteerd. Na de Franse revolutie werd het Hertogdom Limburg werd ingedeeld in het nieuw gestichte Département de l´Ourthe dat door een prefect werd geregeerd. De gemeente Kelmis werd samengevoegd met Moresnet tot de fusiegemeente Moresnet-Kelmis, later gemeente Kelmis. Deze gemeente behoorde eerst bij het Kanton Walhorn en later bij het Kanton Aubel. De galmei-mijn Vieille Montagne ofwel Altenberg werd staatseigendom en de winsten gingen naar de Franse Republiek. Het was destijds één van de rijkste mijnen van Europa. Omdat er volgens Napoleon nog meer uit de mijn gehaald kon worden, besloot hij de exploitatie te verhogen naar 8.200 hectare. Tijdens het Congres van Wenen (1815) na de val van Napoleon werden de grenzen van Europa opnieuw bepaald. Er was besloten dat het noordelijk deel van het Keizerrijk van Napoleon verdeeld zou worden. Nederland zou zelfstandig worden en hierbij hoorde ook het gedeelte dat tegenwoordig België heet. Het Duitse grensgebied werd in het kader van het Duitse verbond opnieuw ingedeeld. Preussen kreeg hierbij de zeggenschap in de regering. Preussen kreeg gebieden in het land van Maas en Rijn en in het Rijnland in bezit. In een protokol van 31 mei 1814 werd het deel van het bezette Belgische gebied ten westen van de Maas onder Engels-Nederlandse regering en het gebied ten oosten van de Maas onder Pruisische regering gesteld. De Nederlandse koning slaagde er echter in om ook het grootste deel van het gebied ten oosten van de Maas in bezit te krijgen. De Preusische invloed beperkte zich daardoor tot enkele delen van het voormalige Departement Ourthe, te weten de Kantons Eupen, Malmedy, St. Vith, Kronenburg, Schleiden en een klein stukje van het Kanton Aubel, van de Lütticherstraße naar Aken. Dit werd vastgelegd in een proclamatie van 5 april 1815. De grenzen van Preusen en Nederland werden tijdens het Congres van Wenen vastgelegd in twee verschillende artikelen. In artikel 25 zijn de grenzen van Preussen beschreven: “In het voormalige Departement Ourthe worden de vijf kantons St. Vith, Malmedy, Kronenburg, Schleiden en Eupen, samen met het tot aan de zuidrand van Aken uitstekende uiteinde van het Kanton Aubel aan Preussen toebedeeld. De landsgrens volgt de grens van deze kantons zodat een van zuid naar noord getrokken lijn het uiteinde van het Kanton Eupen aansnijdt en wel op die plek waar de drie vroegere departementen van Ourthe, de Beneden-Maas en de Roer samenkomen”. In artikel 66 staan de grenzen van Nederland vastgelegd: “de grens van het grondgebied der Nederlanden volgt de grenzen van het voormalige Departement van de Ourthe en de Roer tot het punt waar deze de grens van het voormalige Franse kanton Eupen in het hertogdom Limburg raken. Dan loopt ze langs de westkant van het kanton in noordelijke richting waarbij een klein deel van het voormalige Franse kanton Aubel aan de rechterkant blijft liggen. Dan sluit de grens aan op het punt waar de drie voormalige Departementen van de Ourthe, de Beneden Maas en de Roer samenkomen”. De Pruisen interpreteerden dit als volgt: Ze moesten de westgrens van het kanton Aubel noordwaarts volgen tot het punt waar deze naar het oosten afbuigt. Hierdoor zou de zinkmijn van de Vieille Montagne op hun grondgebied komen te liggen. De Nederlanders, met evenveel belang bij het bezit van de mijn, verwierpen deze interpretatie echter. Daarom werd een gemengde commissie in het leven geroepen om de grenzen precies vast te leggen. Deze commissie kwam op 15 december 1815 in Aken bijeen en haar conclusies werden in het Aachener Grenzvertrag van 26 juni 1816 vastgelegd. Dit grensverdrag zou de grenzen duidelijk en eenduidig vastleggen. Vanwege de onenigheid over de toedeling van de galmeivoorkomens, werd in het verdrag gekozen voor een opsplitsing van de gemeente Moresnet-Kelmis in drie delen. De comissie kon het namelijk niet eens worden hoe het kleine deel van het kanton Aubel, dat bij Preussen hoorde, begrensd moest worden. In afwachting van een beslissing werd de provorische grens door de gemeente Moresnet getrokken, waarbij een deel dat ten westen van een rechte lijn tussen het contactpunt van de drie departementen Ourthe, Beneden Maas en Roer en het contactpunt van de drie kantons, tot Nederland ging behoren. Dit werd Moresnet. Het deel ten oosten van de rechte lijn tussen de grens van het Kanton Eupen naar het contactpunt van de drie Departementen ging tot Preusen behoren. Dit werd Preusisch Moresnet, tegenwoordig Neu-Moresnet geheten. Hierbij hoorde ook het gebied ten zuiden van de Lütticher Straße. Het neutrale gebied met een oppervlak van 344 hectare zou gezamenlijk geregeerd worden en mocht in geen geval bezet worden door Nederland of Preusen. Dit werd Neutraal-Moresnet. Dit was de oude mijnwerkersnederzetting Altenberge, met in totaal slechts 56 huizen. Op 26 juni 1816 werd Neutraal Moresnet officieel erkend. Het neutrale staatje had een driehoekige vorm. De straatweg van Luik naar Aken, Lütticher Straße, vormde de basis van de driehoek, waarvan de top samenviel met het huidige Drielandenpunt. In het begin werd het neutrale gebied bestuurd door de gemeenteraad. Later werd het geregeerd door twee commisarissen, één van Nederland en één van Pruisen. Deze handelen volgens gezamenlijke afspraken. In 1830 scheidde België zich af van Nederland en kwamen Moresnet en Neu-Moresnet bij België. Ook de rechten van het bestuur van het neutrale gebied gingen toen van Nederland over naar België. Daarbij werd het toenmalige Drielandenpunt dus zelfs een Vierlandenpunt, de Viergrenzenweg in Vaals herinnert hier nog aan. In een verdrag van 21 maart 1821 werd de douane-status van het Neutrale staatje vastgelegd. Omdat de grens in een kaarsrechte lijn was getrokken en door tuinen en zelfs door huizen liep en men soms zelfs maar de straat over hoefde te steken om van het neutrale gebied in Pruisen of België te komen, werd er veel gesmokkeld. Het doel van de het smokkelen werd bepaald aan de hand van de prijs van een product in het ene of in het andere land. Dus voor het ene product was het lonend om het naar België te smokkelen, terwijl het andere naar Pruissen gesmokkeld werd. De meeste smokkelactiviteiten liepen van België via Neutraal-Moresnet naar Pruisen. Na de Eerste Wereldoorlog en met het Verdrag van Versailles uit 1919 ging het neutrale gebied, evenals Preußisch-Moresnet en Hergenrath, in Belgische handen over. Het Neutrale gebied vormt nu de Belgische gemeente Kelmis en behoort bij het Kanton Aubel. Mijnbouw in Kelmis. De bloeiperiode van Kelmis als industriegebied lag tussen 1820 en 1880, toen men noch niet beschikte over de moderne technieken als persluchthamers. Tussen 1855 en 1881 werd in Plombières 97.543 ton galeniet (loodsulfide), 100.226 ton zinkblende en 502 ton zinkerts gewonnen. De ertswinning in de dagbouwgroeve bedroeg in die periode jaarlijks 135.000 ton en er waren circa 1300 mensen werkzaam. Vanaf 1837 werd jaarlijks circa 1,4 miljoen ton zinkerts gewonnen. Het landschap werd bepaald door de zinkfabriek, de open groeve, de mijngangen waar een treintje zo de bergwand in kon rijden, de kabelbaan, de oefenplaats van de schutterij op de bodem van de `Kull`, de evangelische kerk en het kapelletje, welke de V.M. hielp in het goedbedoelde streven om de mijnwerkers uit de `Kapellekes´ (Vlaams voor kroegen), te houden, het metalen aquaduct dat Geulwater naar de wasplaats bracht, waar vrouwen nog na 1930 aan de lopende band erts wasten en sorteerden, de electrische centrale, het spoorlijntje en de arbeiders woningen. Tegenwoordig is zoiets moeilijk meer voor te stellen. Het was een klein Ruhrgebied aan de Geul. Het plaatsje dankt haar naam natuurlijk aan de zinkindustrie. Oxidisch zinkerts, galmei of kalmei, wordt in het Latijn immers aangeduid met ´Calamina` en hiervan is Calamine (Kelmis in het Duits) weer duidelijk van afgeleid. Esperanto. Dr. Wilhelm Molly, de ongekroonde koning van Neutraal Moresnet, werd in 1881 plaatsvervangend burgemeester. Hij was een geleerd man die postzegels, kevers en munten verzamelde. Tot zijn schrik ontdekte hij dat Moresnet geen eigen postzegel had. In deze tekortkoming voorzag hij door in 1886, samen met enkele vrienden, postzegels in acht verschillende waarden in omloop te brengen. Toen hij dit melde aan de comisarissen, waren de postzegels na drie weken verboden. De in 1848 circulerende munten waren niet zijn idee. De drie verschillende illegale munten hadden een afbeelding van beide landsvorsten onder wier gezag de Neutralen stonden, in de vorm van een Januskop. Molly wilde van Neutraal Moresnet een Esperantostaat maken. Via de Franse professor Gustave Roy kwam Molly in contact met de Esperanto-vereniging, die hem als taalliefhebber interesseerde. Hij maakte zich de taal eigen en besloot deze ook in Neutraal- Moresnet te introduceren. Er bestaat een manuscript dat vermeld dat op 18 augustus 1908 Neutraal Moresnet officieel tot Esperanto- staat verheven is. Lang heeft deze Esperanto-staat niet bestaan, want zes jaar na de start rolde de oorlogswals over Moresnet. Cultureel leven. Door de relatieve welvaart in het mijnbouwstaatje kon het volksleven opbloeien, de carnavalsvereniging stamt bijvoorbeeld al uit 1879. En ook tegenwoordig marcheren er mijnwerkers in vol ornaat door de straten als er een bijzondere gebeurtenis plaatsheeft. De zang- en muziekverenigingen uit de mijnbouwtijd floreren nog steeds volop. De bloeiperiode van de industrie lag tussen 1820 en 1880. De bloei van de gemeenschap hield hiermee gelijke tred. Het inwonertal groeide, al was niet ieder neutraal. Er woonden ook veel Belgen, Nederlanders, Duitsers of andere nationaliteiten. In 1816 woonden er nog 256 Neutralen in de 56 huizen die het dorp op dat moment telde. In 1858 was het aantal inwoners toegenomen tot 2572 inwoners. In 1865 werd een katholieke kerk om alle inwoners te herbergen. La Calamine tegenwoordig. In 1977 groeiden Neu-Moresnet en Hergenrath aan La Calamine vast, maar daarvoor herinnerde de driehoekige vorm van de gemeente nog aan de voormalige status van bufferstaatje tussen oost en west. Tegenwoordig is La Calamine- Kelmis een stadje van forenzen uit Aken met een groeiende verzorgingsfunctie voor de omgeving, alhoewel het grootste deel van dit noordoostelijke deel van België nog steeds op Aken georiënteerd. Binnen deze gemeente bedient men zich van de Duitse taal, zodat de Franse naam “La Calamine” naar de tweede plaats is verdrongen. Vele toponiemen, zoals Kattekopf of Fettestock, wijzen op ook op het Duitse verleden van voor 1920. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De Ahr De Ahr is een zijrivier van de Rijn. Haar naam is waarschijnlijk afgeleidt van het oud-Duitse Aa, dat water, rivier of beek betekent. De Ahr ontspringt uit een puthuisje in Blankenheim en mondt tegenover Linz weer uit in de Rijn. Het grootste deel van het water is afkomstig uit de bronnen van de Ahr zelf. Deze bronnen liggen op een hoogte van 483 meter aan de zuidkant van de Blankenheimer Kalkmulde. Uit de bronnen komt per uur 40 kubieke meter water. De bovenloop leidt de Ahr door afwisselend midden- en onder-Devonische gesteentes. De rivier doorsnijdt hier uitgestrekte, open heuvelachtige landschappen. De hellingen uit Midden-Devonische kalk zijn doorgaans steiler dan de dalflanken in de Schiefer en Grauwacken van het Onder-Devoon. De bovenloop voert de Ahr redelijk rechtlijnig van noordwest naar zuidoost. Het dal van de Ahr kent hier een circa 100 tot 130 meter brede dalbodem die wordt ingenomen door weilanden en waarin de Ahr flink meandert. Bij Ahrdorf buigt het Ahrdal bijna in een rechte hoek van zuidwest naar noordoost en komt nu definitief in het gebied van de Onder-Devonische Schiefer en Grauwacke-zones. Tussen Ahrdorf en Müsch vormt de Ahr twee zeer smalle meanders, waarin de breedte van het dal tot op 40-50 meter versmalt. Eén van de meest markante toppen is de 630 meter hoge Aremberg, een oude vulkaankrater, welke nog helemaal uit basalt bestaat. Deze krater is gevormd tijdens de vulkanische activiteit in het midden-Tertiair. Bij Fuchshofen raagt de schiervlakte van de Eifel tot circa 230 meter boven het dal uit. Tussen Schuld en Insul vertoont de Ahr een sterke meandering. In deze meanders is de dalbodem tussen 50 en 200 meter breed. Stroomafwaarts van Insul is de dalbodem circa 500 meter breed. Bij Insul is een interressant geologische verschijnsel te zien, een zogenaamde Umlaufberg, dit is een berg die is blijven staan toen een meander de kortste weg nam en gewoon rechtdoor stroomde en zo de meander afsneed. Na het opnemen van de Adenauer Bach, welke een soort natuurlijke voortzetting van het Ahrdal lijkt te zijn, begint een smal dal waarin de Ahr zich ook diep heeft ingesneden. De dalbodem versmalt zich hier tot circa 200-300 meter. Door het opnemen van de Liersbach wordt de Ahr sterk tegen de dalflank gedrukt en verbreedt zo haar dal tot 300 meter. Daarna wordt het dal weer smaller en is nauwelijks 100 meter breed. Vervolgens stroomt de Ahr weer in een rechte lijn verder. Tussen Müsch en Brück, een stuk van 20 kilometer rivierlengte, blijft het boven het dal uitragende plateau op een hoogte van circa 400 meter boven NN, terwijl de dalbodem van 300 naar 180 meter zakt. Hierbij snijdt de Ahr zich dus bijna 200 meter dieper in haar omgeving in. Toch blijven de hellingen flauw, omdat de Onder-Devonische Siegener Schichten relatief vlak liggen. Vanaf Kreuzberg begint het kronkelige, nauwe en met hoge rotswanden omgeven deel van het dal. Men kan dit 10 kilometer lange stuk tot Walporzheim als “canyon” aanduiden. De omliggende rotsen, van erosiebestendig Onder-Devonisch gesteente, zijn door het ijzer in de steen soms roestbruin, maar ook regelmatig zwart als leisteen. Dit gesteente stamt uit de Oberen Mittel Siegen-Stufe en is circa 350 miljoen jaar oud. Hoewel de hellingen hier door hun steilheid vaak nauwelijks begaanbaar zijn, heeft zich hier toch de wijnbouw gevestigd. De bijzondere flora en fauna in de benedenloop hangt met name samen met het klimaat van het Ahrdal. Mayschoss in het dal van de Ahr. Rode wijndruiven. Bij Dernau eindigt het smalle doorbraakdal en het Ahrdal draait van zuid naar oost. De Ahr stroomt verder door het bredere dal bij Bad Neuenahr-Ahrweiler. Tussen Sinzig en Remagen begint de rechte loop, welke deels natuurlijk, deels door mensen gemaakt is en die de Ahr naar de Rijn voert. Hier liggen veel hoogstamboomgaarden. Bij Kripp mondt de Ahr uit in de Rijn. De monding is de enige natuurlijke riviermonding langs de gehele Rijn. Het landschap bestaat uit grindbanken, brandnetelruigtes en wilgenbosjes. De Ahr heeft een totale lengte van slechts 89 kilometer. Het totale verval is 420 meter ofwel 4 meter per kilometer rivierlengte. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De Perlenbach. De Perlenbach is de belangrijkste en tevens ook de langste zijrivier van de Rur. In de bovenloop heet ze dan eerst nog Schwalm of Schwalmbach. Het brongebied van de Schwalmbach bevindt zich in de Belgische Hoge Venen en ligt ten noord- oosten van Elsenborn. De beek ontstaat door het samenvloeien van enkele bronbeken die samen de Schwalmbach vormen. In de dalen van de bronbeekjes en hun zijbeekjes zijn vooral laagveenvegetaties te vinden. Het brongebied is helaas voor wandelaars niet toegankelijk, omdat het op het terrein van het militaire kamp Elsenborn ligt. Ze vervolgt haar weg door het gebied van het militaire kamp van Elsenborn en neemt bij de Bieley de Krokesbach op. De Bieley is een kwartsietrots van Devonische oorsprong. Deze ligt op een hoogte van circa 550 meter. De naam Bieley stamt mogelijk van het Keltische "bil" dat steil of steile helling betekent. Het kan ook van het Germaanse "bili" komen. Dit betekent vooruitspringend. Het tweede deel van de naam is het oud- Duitse woord "ley" hetgeen rots betekent en dan met name leisteenrots. Nabij de Bieley ligt aan weerszijden van de Schwalm de zogenaamde Galgendamm. Hier stond ooit een galg om mogelijke plunderaars van de mosselbanken af te schrikken. De fundamenten van deze galg moeten nog in het begin van de 20e eeuw zichtbaar zijn geweest. Het is onduidelijk of deze verhoging natuurlijk ontstaan is, of juist door mensenhanden gemaakt. Kort daarna passeert ze de Duitse grens en vanaf nu heet ze Perlenbach. Deze naam van de rivier komt van de beekparelmossels die vroeger in deze beek te vinden waren en die tot in de 18e eeuw er ook uit gehaald werden. Er bestonden strenge wetten om de parels te beschermen en een parelrover kon er zelfs de doodstraf voor krijgen. Als dreigmiddel stonden daarom op de zogenaamde "Galgenberg" en op de "Galgendamm" ook altijd een galg klaar. Na de Franse tijd eindigde de bescherming van de parelmossels en binnen enkele jaren waren de mosselbanken zo geplunderd dat ze uitgeput raakten. Vroeger lag de grens ter hoogte van de Bieley, maar wegens een in 1956 genomen besluit werd het gebied rondom deze rots in 1958 aan België toebedeeld en de grens bij de Jägerssief gelegd. Op Duits grondgebied snijdt de beek zich steeds verder in en wordt haar dal steeds smaller. Hier verandert haar naam ook in Perlenbach. Zo''n 300 meter voor de Höfener Mühle mondt de Fuhrtsbach in de Perlenbach. Deze beek ontspringt in het Höfener Wald. De Fuhrtsbach is van bron tot monding als natuurreservaat aangewezen. Nu passeert de Perlenbach de voormalige watermolen Höfener Mühle uit 1805, nu café-restaurant. Ruim 900 meter voorbij de molen begint de Perlenbachtalsperre. Iets voorbij de stuwdam stroomt de Perlenbach onder de brug van de weg B- 258 door en passeert de voormalige houtzagerij Perlenau. Bij Dreistegen mondt de Perlenbach uit in de Rur. De Perlenbach heeft dan over een afstand van 18 kilometer gestroomd, de Rur op dat moment 19 kilometer, het zijn dus twee gelijkwaardige waterlopen -beide afkomstig van de Hoge Venen- die zich hier verenigen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De Rur (Roer). De Rur ter hoogte van Dedenborn. De naam van de Rur is van voor- keltische, indogermaanse oorsprong en betekent "openscheuren, graven, loswoelen". Tegenwoordig is de Rur over vele kilometers gekanaliseerd, maar in de bovenloop, met name in het gebied van het "Naturschutzgebied Gebirgsbach Rur", is nog iets van haar oorspronkelijke woestheid te zien. In het streekmuseum te Roermond is nog het wijaltaar voor de Romeinse riviergodin Rura te zien. Riviergoden en bronnimfen beschermden in vroegere tijden het water. Wie zich aan het water, de oorsprong van het leven, bezondigde, laadde de vloek van de god op zich. Ook de Germanen geloofden nog in riviergoden, één van de redenen waarom zij geen gebruik maakten van watermolens, zij wilden de goden niet teveel werk bezorgen. De Rur ontspringt in de Belgische Hoge Venen. In de buurt van de Botrange vinden we haar bronnen, één ligt nabij het bosje Drello vlakbij de Botrange (694 m), de andere in het bosje Grande Oneux in dezelfde omgeving. Er is niet één echte bron aan te wijzen, het is eerder een groot brongebied waar uit alle hoeken en gaten water stroomt. Bij het dorpje Sourbrodt, om precies te zijn in het gebied "Am Grünen Kloster" stromen twee van de hier ontspringende stroompjes, de Große en de Kleine Rur, samen tot de Rur. De Kleine Rur stroomt een stuk door fraaie extensieve weilanden die ''s zomers begroeid zijn met tal van planten. In het voorjaar zijn hier ook Wilde Narcissen (Narcissus pseudonarcissus) te vinden. Vlakbij Kalterherberg stroomt de Rur Duitsland binnen en door een bebost dal stroomt ze naar klooster Reichenstein. Daarna neemt ze de Ermesbach op en komt in de smalle kloof van het natuurgebied "Gebirgsbach Rur". Dit gebied werd vanwege haar landschap, haar rotsen, kloven en planten op 1 maart 1967 als natuurreservaat aangewezen. Bij de voormalige lakenfabriek van Scheibler bij Dreistegen stroomt de Rur naar de binnenstad van Monschau en neemt op deze plek de Perlenbach op. Bij de Felsenkellerbrouwerij voegt zich ook nog de Biesbach bij de Rur. Ter hoogte van het Rote Haus stroomt de Laufenbach in de Rur. Voorbij Monschau stroomt de Rur door een bebost dal. Hier zijn de typische ravijnbossen te vinden, welke bestaan uit onder meer Es (Fraxinus excelsior) en Gewone esdoorn (Acer pseudoplatanus). Ze neemt verschillende beken, waaronder de Kluckbach, de Belgenbach en de Holderbach op en stroomt langs Hammer en Dedenborn. Opvallend in dit deel is het enorme hoogteverschil tussen het plateau en het dal. Nu begint het gebied van de grote stuwmeren, eerst de Obersee bij Einruhr, dan de Rurtalsperre, het op één na grootste stuwmeer van Duitsland, vervolgens het Staubecken Heimbach en dan het stuwmeer van Obermaubach. Ondertussen passeert de Rur ook de Buntsandsteinrotsen bij Nideggen. De Rur nabij Untermaubach. Kort daarna komt ze in het laagland van Düren en Jülich. Via Heinsberg stroomt ze naar Nederlands gebied waar ze bij Vlodrop Nederland binnen komt. Het stroomgebied van de Roer is een voor Nederland uniek gebied, omdat de Roer als een van de laatste grotere Nederlandse rivieren nog vrij meandert. Er zijn veel plaatsen met grindbanken, maar de rivier kent ook echte steile oevers waarin IJsvogel (Alcedo atthis) en Oeverzwaluw (Riparia riparia) nestelen. De rivier zelf is rijk aan stroomminnende waterplanten. In de afgesneden meanders, waar vaak de invloed van kwel te merken is, zijn soortenrijke moeras- en elzenbroekvegetaties ontstaan. Het Roerdal maakt onderdeel uit van het Europese Natura 2000 netwerk. Het is aangewezen vanwege het voorkomen van bijzondere diersoorten waaronder Zeggekorfslak (Vertigo moulinsiana), Gaffellibel (Ophiogomphus cecilia), Donker pimpernelblauwtje (Maculinea nausithous), Kamsalamander (Triturus cristatus), Bever (Castor fiber) en vissen als Beekprik (Lampetra planeri), Rivierprik (Lampetra fluviatilis) en Rivierdonderpad (Cottus perifretum). De Roer is voor Nederlandse begrippen een zeer soortenrijke beek. Andere, minder zeldzame vissoorten in de Roer zijn Paling (), Zeeforel (), Barbeel (), Kopvoorn(), Serpeling (), Meerval () en Zeeprik (). De Zalm () is in 2006, na een afwezigheid van 125 jaar, weer teruggekeerd in de Roer. Dit kan door de nieuwe vispassage bij de ECI-waterkrachtcentrale, bijna direct aan de monding van de Roer in de Maas. Deze centrale was eerst onpasseerbaar voor veel vissoorten, maar door het aanleggen van een bypass is dit euvel inmiddels opgelost. Ook de Elrits () komt in de Roer voor. De Roer is op Nederlands grondgebied ongeveer 22 km lang. De meanderende loop is grotendeels rustig want slechts op enkele plekken bevinden zich bruggen. Langs de Roer bevinden zich voornamelijk landbouwgronden, weilanden, populieropstanden en wilgenstruwelen. In de overstromingsvlakte is relatief veel grond eigendom van particulieren en slechts een beperkt deel in handen van natuurbeheerders. Over het algemeen beschouwd kan er worden gesteld dat, als je vanuit Duitsland de Roer afdaalt en dus richting Roermond gaat, je steeds meer akkers en weilanden tegenkomt tot je in het stedelijke gebied van Roermond aankomt. Bij Roermond mondt de Roer uit in de Maas. De bron van de Rur bevindt zich op 660 meter hoogte en na 170, 1 kilometer stroomt de Roer op 18 meter hoogte bij Roermond in de Maas. Het gemiddelde verval bedraagt ongeveer 3,8 meter per kilometer. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Het ontstaan van steenkool Het diep ingesneden Wormdal maakt met de aangrenzende plateau ''s deel uit van een hoefijzervormige reeks van steenkoolgebieden die zich uitstrekt van de Limburgse Kempen over Zuid- Limburg en dan afbuigt naar het noorden in de richting van Vlodrop (Erkelenz). Ten noorden van de Feldbissbreuk, die even ten zuiden van Herzogenrath het landschap doorsnijdt, zijn de steenkolenlagen dieper weggezakt. De steenkool komt nabij Kohlscheid aan de oppervlakte of ligt slechts enkele tientallen meters diep in de ondergrond. Dit is magere steenkool, met een hoog koolstofgehalte en daardoor uitstekend geschikt voor huisbrand. Steenkool werd in het verleden ook veel gewonnen in Zuid-Limburg, waar je de Oostelijke Mijnstreek (Kerkrade, Heerlen, Hoensbroek, Brunssum) en de Westelijke Mijnstreek (Geleen) had. Steenkool was en is een van de goedkoopste fossiele brandstoffen en in onze contreien in grote hoeveelheden aanwezig. Een nadeel is dat er veel zwavel in de steenkool zit, zodat bij de verbranding naast veel koolstofdioxide ook zwaveldioxide ontstaat. Steenkool is een gesteente dat ontstaat door verrotting en inkoling van plantenresten. Ten tijde van het Carboon (345- 280 miljoen jaar geleden) groeiden in wat nu Nederland is uitgestrekte moerasbossen. Nederland lag in deze periode dicht bij de evenaar, ongeveer op de plek waar tegenwoordig Suriname ligt. Het klimaat hier was tropisch en dit leidde tot een uitbundige plantengroei. De kustmoerassen lagen aan de rand van het vasteland op sediment dat de rivieren in zee afzetten. Het waren mangrovebossen onder tropische omstandigheden. In deze gebieden heerste een zeer hoge grondwaterstand en zo nu en dan stonden ze zelfs geheel onder water. Planten die afstierven vielen op de drassige bodem en veranderden langzamerhand in veen. Het sediment bestond dikwijls vrijwel uitsluitend uit plantenresten van de hier groeiende wolfsklauwachtigen, waaronder de Schubboom (Lepidondendron) en de Zegelboom (Sigillaria), in de regenwoudzone en de boomvarens in de moerassen van de meer aride gebieden. Langs de oever van stromend of stilstaand water,groeiden veelal Paardenstaarten (Calamita). Omdat ons gebied voortdurend daalde lag onze omgeving altijd net op of net onder de zeespiegel en overstroomden de moerassen en werden bedekt met lagen zand en klei. Daarop groeiden dan weer nieuwe moerasbossen en vormden nieuwe veenlagen. De moerassen werden zo nu en dan bedekt door zand- en leemafzettingen uit de rivieren. In totaal zijn in het gebied rondom Aken 200 kolenlaagjes van verschillende dikte te vinden. De gemiddelde dikte was 105 centimeter. De klei- en zandpakketten kunnen we nu terugvinden als leisteen- en zandsteenlagen tussen de steenkool. Door de voortdurende bodemdaling kwamen de plantenresten op steeds grotere diepte te liggen. Hier was de temperatuur en druk veel hoger dan aan het oppervlak en begon een inkolingsproces waarbij het veen eerst werd omgezet in turf, daarna in bruinkool, vervolgens steenkool, anthraciet en tenslotte in grafiet. Planten bestaan uit vier elementen: koolstof, stikstof, zuurstof en waterstof. Door het inkolingsproces nemen de stikstof, zuurstof en waterstofhoeveelheden af en de hoeveelheid koolstof toe. Stikstof, zuurstof en waterstof ontwijken in de vorm van vluchtige gassen zoals mijngas en koolzuur. Steenkool bevat daarom minder dan 10% water. Het volume van de lagen nam tijdens het inkolingsproces ook sterk af, 20 meter veen leverde ongeveer een meter steenkool op. De vorming van de steenkool in onze contreien heeft vele miljoenen jaren geduurd en is begonnen in het Carboon. Als de druk echter wordt verhoogd kan ook veel sneller steenkool worden gevormd. Op Sumatra wordt steenkool gewonnen die in het Tertiair ontstaan is. Dit snelle ontstaan heeft te maken met de vulkanische activiteit hier. Tijdens experimenten kon men onder hoge druk binnen enkele dagen uit organisch materiaal steenkool maken. Door bewegingen in de aardkorst kwamen de lagen op verschillende dieptes te liggen. De lagen liggen in het zuidoosten van Limburg dichter aan de oppervlakte dan verder naar het noordwesten. De lagen werden bovendien geplooid en gebroken. Ook dit gebeurde meer in het zuidoosten van Limburg dan in het noordwesten. Tevens werd het materiaal dat bovenop de steenkoollagen lagen in het zuidoosten sterker geërodeerd dan in het noordwesten. Hierdoor lag de steenkool in oostelijk Zuid-Limburg betrekkelijk ondiep en kon eenvoudiger gewonnen worden dan elders. De deklagen zijn in de concessie van de Dominiale Mijn in Kerkrade soms maar 40 meter dik, terwijl ze in de concessie van de Maurits in Geleen-Lutterade wel 300 meter dik kunnen zijn. De grootste breuk in onze contreien heet de Feldbissbreuk. Deze loopt vanaf het bekken van Aken, langs de Abdij Rolduc, dwars door Zuid-Limburg naar Belgisch-Limburg. Op basis van de hoeveelheid vluchtige bestanddelen kan men de soort steenkool bepalen. Anthraciet bevat minder dan 8%, magerkool 8-12%, esskool 12-20%,vetkool tot 33% en gaskool meer dan 33% vluchtige bestanddelen. Vetkool en gaskool kon men gebruiken voor de vervaardiging van cokes, terwijl het gas gebruikt werd in de chemische industrie, hieruit is later DSM voortgekomen. In de consessies van de Staatsmijnen Maurits, Hendrik en Emma kon men vooral gaskool, vetkool en esskool aantreffen. Deze werd met name gebruikt voor de productie van cokes. Cokes werden en worden gebruikt in de ijzer- en staalfabricage. Cokes werden in aparte fabrieken gemaakt. Tegenwoordig wordt steenkool nog gebruikt om energie op te wekken in kolencentrales. Ook wordt steenkool gebruikt als reductiemiddel in hoogovens en voor de productie van cokes. In de mijnen Oranje Nassau II, II en IV, Laura en Vereeniging, Dominiale mijn, de Staatsmijn Wilhelmina en in Willem-Sophia was vooralmagere kool met weinig vluchtige bestanddelen te vinden. Deze was vooral geschikt voor de huisbrandkool. Men maakte uit de fijne fractie van de kolen eierkolen, dit waren eiervormige kolenbrikketten waarbij de gewassen kolen gemengd werd met teer. Tot in de jaren 1960 werden veel huizen in Nederland en België met kolenkachels verwarmd. De kolen werden in jute zakken aangevoerd en vaak via luiken in de kolenhokken of kolenkelders onder of bij het huis gestort. Daar maakte men de kolenkit, een metalen bak, vol en stookte de kachel op. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Kalktuf Kalktuf is een kalklaag die bij bronnen wordt afgezet. Het water waaruit kalktuf wordt gevormd is vaak koel en is oververzadigd met in water opgeloste kalk ofwel calciumhydrocarbonaat (Ca(HCO3)2). Dit geschiedt als volgt: Regenwater zakt in de grond en wordt ondergronds vermengd met koolstofdioxide (CO2). De koolstofdioxide wordt gevormd tijdens het stofwisselingsproces van allerlei bodemorganismes. Samen met het grondwater (H20) vormt de koolstofdioxide (CO2) koolzuur (H2CO3). Dit koolzuur lost calciumcarbonaat (CaCO3) in de bodem op. Hierdoor ontstaat calciumhydrocarbonaat (Ca(HCO3)2) ofwel kalk die in water oplosbaar is. Dit calciumhydrocarbonaat komt naar boven met het kwelwater. Door de stijging van de watertemperatuur door de opwarming aan de lucht kan het water minder koolstofdioxide (CO2 ) bevatten en ontsnapt deze aan de lucht. Daarbij blijft water (H20) en calciumcarbonaat ( CaCO3) over. Het calciumcarbonaat slaat neer op de meest warme plekken in de omgeving. Dit kunnen bijvoorbeeld stenen of takjes zijn die in de beek liggen. Dit proces wordt versneld wanneer mossen in het water groeien. Ze nemen de CO2 namelijk op ten behoeve van de fotosynthese en onttrekken zo veel CO2 aan het water, waardoor de kalk nog sneller neer slaat. Enkele soorten mossen die typisch zijn voor kalktufbronnen zijn Geveerd diknerfmos (Cratoneuron commutati) en Gewoon diknerfmos (Cratoneuron filicinum). Op anorganisch sediment groeit de kalklaag met circa 0,01 millimeter per jaar. De mossen moeten echter hun uiterste best doen om sneller te groeien dan de kalktuf omdat ze anders erdoor worden ingepakt. Bij organisch sediment, zoals mos, kan de kalklaag namelijk wel 20 millimeter per jaar groeien. Het ontstaan van kalktuf komt slechts onder bepaalde omstandigheden voor: - Het water moet een basische tot neutrale zuurgraad hebben. - Er moet ondiep permanent water in ondergrond aanwezig zijn of het moet zeer nat zijn. - Het water moet voedselarm tot licht voedselrijk zijn. - Er moet een relatief groot oppervlak zijn waarop het water verdampt - Er mag niet teveel water per seconde uit de bron stromen. De kalk slaat als dunne korsten op allerlei materiaal, varierend van stenen, takjes, bladeren, varens,mossen tot algen, neer. Daardoor kunnen bij kleine watervalletjes of bij treden in een beek kalkkussentjes gevormd worden. Een aantal mossoorten lukt het hier bovenuit te blijven groeien. Zo kunnen er echte kalktufbergen ontstaan, een goed voorbeeld hiervan is de Dreimühlener Wasserfall bij Nohn in de Eifel. Kalktuf in Zuid-Limburg. Dit verschijnsel komt ook in Zuid-Limburg op een beperkt aantal plekken voor. Hier bereikt het haar areaalgrens. Een bekende plek is de drinkplaats bij Ulestraten waar een buis water uit het bos naar een veedrinkplaats brengt. Deze veedrinkplaats is in de 19e eeuw aangelegd. Het water heeft inmiddels een aanzienlijke hoeveelheid kalktuf gevormd. Een andere plek waar veel kalktuf aanwezig is, is het noordelijk gedeelte van het Bunderbos, dat ook wel als Elsloerbos wordt aangeduid. Als het water in het Bunderbos aan de oppervlakte komt is de temperatuur ongeveer 9 ° Celsius. Het water heeft circa 23 ° DH (Duitse hardheid, 1° Duitse hardheid komt overeen met 7,17 mg Ca2+ (Calciumbicarbonaat) per liter water) en valt dus onder de noemer hard water. Door de opwarming aan de lucht stijgt de watertemperatuur en ontsnapt de koolstofdioxide (CO2). Het calciumcarbonaat (CaCO3) slaat vervolgens neer. In het zuiden is de Duitse hardheid van het water veel te laag voor het vormen van kalktuf. Op de Putberg bij Heerlen en ook in de Noorbeemden bij Noorbeek is kalktuf aanwezig. Het Ravensbos, de bronnen bij Waterval, de omgeving van Wijnandsrade en het gebied bij Terziet zijn tenslotte ook nog plekken met kalktuf. Kalktuf in de Eifel. In de Eifel komt kalktuf op allerlei plekken voor. De meest bekende plek is de Dreimühlener of Nohner Wasserfall. Dit is een waterval die een vooruitspringende kalktufrots heeft gevormd. Het koele water bevat van nature veel opgeloste kalk. Toen in 1912 een spoorlijn door het dal van de Ahbach werd aangelegd werden de drie bronbeekjes, elk afkomstig uit een grot in het kalkgesteente, samengevoegd tot een snelstromende beek. Hierdoor begonnen de kalktuf enorm snel te groeien. Voorheen was er een vrij breed gebied waar kalktuf gevormd werd, maar vanaf dan begon de kalktuf als een spitse neus naar voren in de richting van de Ahbach te groeien. Jaarlijks groeit de kalktufrots ongeveer twaalf tot dertien centimeter naar voren en hierbij wordt dan 4,4 ton kalk afgezet. De kalkrots is inmiddels ongeveer negen meter lang en vijf meter hoog geworden. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Cambrium. Vennwacke in het Fagne Wallonne. Kaiser Karls Bettstatt. Het Cambrium (590-505 miljoen jaar geleden) is de oudste periode in de geschiedenis van de aarde. Ze is genoemd naar de Romeinse naam voor Noord-Wales, “Cambria”. In het Cambrium begon het leven op aarde. Hoewel er ook al uit het Precambrium primitieve levensvormen bekend zijn, begon het leven nu veel diverser te worden. Er ontstonden mosselen, Brachiopoden en andere weekdieren en in de zeeën leefden Tribolieten. Op het land was er echter in deze periode nog geen leven. De wereld zag er in deze periode ook heel anders uit als tegenwoordig, de continenten van het huidige zuidelijk halfrond lagen dicht bij elkaar. De overige continenten, waaronder ook Midden-Europa, lagen als losse delen temidden van de oceanen. Waarschijnlijk vond in het Cambrium ook een stijging van de zeespiegel plaats. Hierbij werden de continenten overstroomt en dit zorgt er ook voor dat de meeste gesteentes uit deze periode in zee zijn ontstaan. In de Eifel en Ardennen werden in deze periode mariene afzettingen neergelegd, waaronder leisteen en zandsteen. De jongste lagen uit het Cambrium, die dus ook bovenop liggen, heten de Revin-lagen. Ze zijn genoemd naar een plaatsje in België. Deze gesteentes, met name zwarte leistenen, zijn te vinden in de Hoge Venen en de Ardennen. Tussen de leistenen liggen ook hier en daar lagen zandsteen en kwartsiet die soms een dikte van enkele meters kunnen bereiken. Zandsteen en kwartsiet bestaan beide uit pure zandkorrels met als verschil dat de korrels in kwartsiet dichter opeen geperst zijn. De Revinlaag is in onze omgeving soms wel 2000 meter dik. Als ze verweert ontstaat er een taaie leem met een lichte kleur die het water goed vasthoudt. Door het vochtvasthoudende vermogen van deze lagen ontstond op vele plekken hoogveen. De leisteen verviel tot leem, maar de harde zandstenen en kwartsieten bleven over en zijn op allerlei plekken in het veen te vinden. Ze vormen de zogenaamde Vennwacken. Een van de grootste Vennwacken is Kaiser Karls Bettstatt nabij Mützenich. Dit enorme rotsblok heeft een lengte van vijf meter en is twee meter breed. Ernaast ligt nog een ander, kleiner rotsblok. Door beide rotsblokken lopen opvallende witte kwartsietaders. Volgens de legende zou Keizer Karel de Grote hier na een jachtpartij een rustpauze ingelast. Of dit werkelijk zo is geweest is niet bekend, wel is duidelijk dat deze opvallende grote stenen een markant punt waren in de toen nog open veengebieden en een goed oriëntatiepunt vormden voor de reiziger. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Ordovicium Het Ordovicium begon 505 miljoen jaar geleden en eindigde 483 miljoen jaar geleden. Het was een periode die volgde op het Cambrium en eindigde met het Siluur. Het Ordovicium is genoemd naar de Ordovices, een Keltische stam uit Wales. De naam werd het eerst gebruikt door Charles Lapworth in 1887. De ontwikkeling van het leven op aarde was in deze periode verder voortgeschreden. Uit het Cambrium waren er nog trilobieten en armpotigen. Maar er ontstond ook een enorme variatie aan nieuwe levensgroepen en binnen de groepen nam het aantal vertegenwoordigers sterk toe. Het waren vooral organismen die in zee leefden. Op het land kwamen alleen enkele schimmels en algen voor. De zeeën werden bevolkt door conodonten, zeelelies, sponsdiertjes, brachiopoden, schaaldieren, cephalopoden, crinoiden, koralen, gastropoden en rode en groene algen. Belemnieten, trilobieten en zeeschorpioenen maakten een bloeifase door. In Noord-Amerika ontstonden zelfs de eerste vissen. Deze waren nog heel primitief, hadden geen kaken en zwommen nog heel slecht. Via een kleine mondopening zogen ze modder van de zeebodem en zeefden de voedingstoffen met hun kieuwen eruit. Om zich tegen grotere roofdieren zoals zeeschorpioenen te beschermen, schoten ze in de modder op de zeebodem en verstopten zich Vaak hadden ze echter ook een stevig schild van beenplaten zodat ze goed beschermd waren tegen zeeschorpioenen. Kalkalgen vormden de eerste rifachtige structuren. Ook ontstonden de eerste echt grote dieren. Enkele ongewervelden konden een lengte bereiken van 11 meter. Opvallend waren de graptolithen, kleine zwemmende diertjes waarvan de gangen in het leisteen te zien zijn. De eerste planten ontstonden eveneens. Ze leefden in de ondiepe zeeën, in de buurt van het land. Planten produceerden zuurstof, zodat leven op het land mogelijk werd. De atmosfeer bestond destijds voor circa 15% uit zuurstof en voor de rest uit koolstofdioxide en stikstof. Van het Vroeg tot het Midden-Ordovicium heerste op aarde een mild klimaat waarin er tevens een hoge luchtvochtigheid heerste. Toen aan het einde van het Ordovicium Gondwana nabij de Zuidpool kwam te liggen, ontstonden er grote gletsjers waardoor de zeespiegel daalde en kleine, ondiepe zeeën opdroogden. Er ontstond een IJstijd. Dit leidde tot een massa-extinctie van allerlei levensvormen waarbij 60% van alle ongewervelden die in zee leefden en 25% van alle families uitstierf. Het aantal rifbouwende families werd ook gedicimeerd. In totaal stierven ruim 100 families uit. Dit gebeurde tussen 450 en 440 miljoen jaar geleden. Continentendrift. De grote landmassa’s bevonden zich in deze periode op het zuidelijk halfrond. Groenland en Noord-Amerika maakten deel uit van het paleocontinent Laurentië en lagen rond de evenaar. Ten oosten ervan bevond zich een ander paleocontinent dat Siberië omvatte. Ten zuidoosten ervan Baltica met Scandinavië en het Europese deel van Rusland. Laurentië en Baltica waren van elkaar gescheiden door de Iapetusoceaan. Nog verder naar het zuiden lag het paleocontinent Gondwana. Stukken die hier vanaf braken, zoals Avelonië, dreven in noordelijke richting. Hierop bevonden zich de landmassa ’s die tegenwoordig Zuid-Ierland, het Verenigd Koninkrijk en de Benulux vormen. Aan het eind van het Ordovicium dreven Laurentia en Baltica naar elkaar toe. De Iapetusoceaan verdween en er begon een periode van gebergtevorming (Orogenese). Avelonië bewoog richting Baltica waardoor hier een grootschalige plooiing begon. In deze Caledonische orogenese (520-395 miljoen jaar geleden) werden de Ardennen gevormd. Later kwam hier nog de Hercynische orogenese (390-300 miljoen jaar geleden) overheen. In onze omgeving lag in het Ordovicium nog steeds de diepe zee die er ook al in het Cambrium had gelegen. Dit was de Brabant-Ardennen Trog, die met leem en lemig zand dat afkomstig was van het vasteland in het huidige Zuid-Duitsland, werd opgevuld. Het Ordovicium in de Eifel. In de omgeving van Aken behoren de gesteentelagen tot de periode van het Salm. Deze zijn door de geoloog Dumont naar de rivier Salm, in het zuidwesten van het massief van Stavelot, genoemd. Dumont noemde ze Systeme Salmien. In Duitsland noemde men ze eerst Obere Venn-Schichten, later Salmschichten. Deze behoren tot het Tremadoc, de oudste lagen van het Ordovicium. In het Salm wisselen zeer dunne laagjes leisteen af met eveneens zeer dunne laagjes zandsteen. Men kan vooral gesteentes uit het Onder-Salm aantreffen, Dumont noemde dit de “Assise de Vielsalm”. Deze laag is in de noordelijke Eifel circa 350 tot 550 meter dik. Het zijn grijze, groenachtige of blauwachtige harde leistenen die in dunne laagjes verdeeld zijn en glimmerrijke grijze of groenige zandstenen. Gidsfossielen van deze laag zijn Dictyonema flabelliforme flabelliforme, Dictyonema flabelliforme sociale, Dictyonema flabelliforme cf. norvegica en Obolus salteri. Vaak komt de leisteen uit het Salm in dunne, harde lagen voor zodat ze, onder meer in de buurt van Schevenhütte en in de steengroeve Elise ten noordwesten van Großhau, als dakleien gebruikt werd. De oudste en dus onderste lagen van het Salm zijn grijsbruin, maar de bovenste, jongere lagen laten allerlei bonte kleuren zien. Deze bonte lei- en zandsteen is onder meer te vinden bij Schevenhütte in de groeve Kaspar Müller. Ook in de oostelijke zijdalen van de Weisse Wehebach is gesteente uit het Onder-Salm te vinden. Nabij de ruines van Klooster Schwarzenbroich zijn zandsteenrijke lagen te vinden. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Devoon. Het Devoon is de periode tussen 416 en 359 miljoen jaar geleden. Het is een deel van het Paleozoicum. Het Devoon is genoemd naar het Engelse graafschap Devon, waar het gesteente voor het eerst werd beschreven door de Britse geologen Adam Sedgwick en Roderick Murchison. Het Devoon kunnen we verdelen in drie onderdelen, het Onder-Devoon (416 tot 397,5 miljoen jaar gelden), dat weer verdeeld kan worden in het Gedinien (411,2-416 miljoen jaar geleden), het Siegenien (407-411,2 miljoen jaar geleden) en het Emsien (397,5- 407 miljoen naar geleden). Tijdens deze periode verzonk het gebied ten zuiden van het Massief van Brabant (het zuidelijke deel van het Old Red Continent) langzaam in de varisische geosynclinale. Het Midden-Devoon (397,5 tot 385,3 miljoen jaar geleden) kan worden verdeeld in het Eifelien (391,8- 397,5 mljoen jaar geleden) en het Givetien (385,3- 391,8 miljoen jaar geleden). Het Boven-Devoon (385,3-349,2 miljoen jaar geleden) kan worden verdeeld in het Frasnien (374,5- 385,3 miljoen jaar geleden) en het Famennien (359,2-375,5 miljoen jaar geleden). In West-Europa werd in het Devoon vooral kalksteen in zee afgezet, die met name in de Eifel en Ardennen goed ontsloten zijn. De meeste namen van de tijdvakken zijn ook afkomstig van plaatsen in Eifel of Ardennen. Het Devoon is de periode waarin nieuwe soorten dieren ontstonden. De haaien vormden een nieuwe groep binnen de vissen en er verschenen spinnen en kakkerlakken. Opvallend was het ontstaan van de eerste gewervelde landdieren, de amfibie Het Devoon is de periode waarin nieuwe soorten dieren ontstonden. De haaien vormden een nieuwe groep binnen de vissen en er verschenen spinnen en kakkerlakken. Opvallend was het ontstaan van de eerste gewervelde landdieren, de amfibieën, die ontstonden uit de kwastvinnigen, een soort vissen. Opvallend was het grote aantal Tribolieten. De onderverdeling van de verschillende periodes van het Devoon gebeurt op basis van fossielen van Conodonten. Conodonta was een groep in zee levende dieren die aan het eind van het Trias uitstierven. Ze behoorden bij de Vertebrata. Ze hadden een langgerekt lichaam dat eindigde in een duidelijke staartvin en aan de kop een kenmerkend kauwapparaat. Conodonta komen voor vanaf het Midden-Cambrium tot het late Trias. Het Gedinien. Het Gedinien of Lochkovien is de vroegste periode van het Onder-Devoon. Deze periode duurde van 416- 411,2 miljoen jaar geleden. In deze periode overspoelde de Gedinne-zee vanuit westelijke richting langzaam maar zeker de caledonische ondergrond. Dit betekent dat de basis van het Gedinien van zuidwest naar noordoost steeds hoger kwam te liggen.. Het Siegenien. Het Siegenien of Pragien is de middelste periode van het Onder-Devoon. Deze periode duurde van 411,2 tot 407 miljoen jaar geleden. De periode is genoemd naar de Duitse stad Siegen en naar de stad Praag. De onderste laag wordt gekenmerkt door het eerste voorkomen van de conodont Eognathodus sulcatus. De bovenste laag bevat de eerste voorkomens van de conodont Polygnathus kitabicus. Het Emsien. Het Emsien (407-397,5 miljoen jaar geleden) is de jongste periode van het Onder-Devoon. Het bevat dus de bovenste lagen. De naam is afgeleidt van de rivier de Ems in Noord- Duitsland. De basis van de laag wordt gekenmerkt door de eerste voorkomens van de conodont Polygnathus kitabicus, de toplaag bevat de eerste voorkomens van de conodont Polygnathus costatus partitus. Het Eifelien. Het Eifelien (391,8- 397,5 mljoen jaar geleden) is oudste tijdvak uit het Midden-Devoon. De lagen die in deze periode afgezet werden zijn onder meer kalkstenen in de Eifel. Dit zijn de onderste lagen van het Midden-Devoon. Naar haar voorkomen in de Eifel is dit tijdvak ook genoemd. Verder komt het gesteente voor in de Ardennen, met name rondom Couvin en wordt daarom ook Couvinien genoemd. De onderste lagen van het Eifelien worden gekenmerkt door het voorkomen van fossielen van Polygnathus costatus partitus. De toplaag bevat fossielen van Polygnathus hemiansatus. Dit waren beide Conodonten. Het Givetien. De jongste periode van het Midden-Devoon, waarvan de lagen dus bovenop liggen, is het Givetien (391,8-385,3 miljoen jaar geleden). In deze periode werd in de Eifel en de Ardennen kalksteen afgezet. De naam van deze periode is afgeleidt van het Noord-Franse plaatsje Givet. De onderste gesteenten van het Givetien worden gedefinieerd door het eerste voorkomen van de conodont Polygnathus hemiansatus. De bovenste laag door het voorkomen van de conodont Ancyrodella rotundiloba. Het Frasnien. Het Frasnien (385,3 tot 374,5 miljoen jaar geleden) is de oudste laag van het Boven-Devoon. Uit deze periode stammen vele kalkgesteenten uit de Eifel en Ardennen. Het gesteente is genoemd naar het Belgische plaatsje Frasnes, iets ten noorden van Couvin. De onderste laag wordt gedefinieerd door het voorkomen van de conodont Ancyrodella rotundiloba. De bovenste laag door het uitsterven van de conodonten Ancyrodella en Ozarkodina en de goniatieten Gephuroceratidae en Beloceatidae. Het Famennien. Het Famennien (374,5-359,2 miljoen jaar geleden) is het jongste tijdvak van het Boven-Devoon. Het bevat kalklagen in de Eifel en Ardennen en is genoemd naar de Belgische streek Famenne, een deel van de Ardennen. De onderste laag wordt gekenmerkt door de het uitsterven van de conodonten van Ancyrodella en Ozarkodina en de goniatieten Gephuroceratidae en Beloceratidae. De top wordt gedefinieerd door het eerste voorkomen van de conodont Siphonodella sulcata. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Carboon. Het Carboon (359,2 tot 299 miljoen jaar geleden) is een periode die vooral bekend is door het ontstaan van steenkool. De naam is zelfs afgeleidt van de Latijnse naam voor steenkool (carboniferous). Steenkool ontstond tijdens de laatste 33 miljoen jaar van het Carboon, met name in het Westfalien, uit fossiele veenresten. Deze ontstonden in de uitgestrekte tropische moerassen langs de kust en in de rivierdelta’s. Hoewel het Carboon vooral bekend is door de steenkool maakte de veenvorming slechts 5% uit van de totale afzettingen in het Carboon, het merendeel was sedimentatiegesteente in de delta. Steenkoolafzettingen zijn te vinden in heel noordelijk Europa, in Azië en in het midwesten en oosten van Noord-Amerika. De steenkoollagen kunnen een dikte tot twaalf meter bereiken, maar zijn in onze contreien doorgaans veel dunner. In het Wormdal bijvoorbeeld gemiddeld 1,6 meter. In het Carboon vormden Laurazië en Gondwana het supercontinent Pangea. Dit gebeurde na de Hercynische orogenese(gebergtevormingsperiode). De verschillende periodes van het Carboon. Het Carboon kan worden onderverdeeld in het Dinantien (359,2-326,4 miljoen jaar geleden) en het Silesien (326,4-299 miljoen jaar geleden). Het Dinantien kan worden verdeeld in het Tournaisien (359,2- 345,3 miljoen jaar geleden) en het Viséen (345,3- 326,4 miljoen jaar geleden). Het Silesien kan worden onderverdeeld in het Namurien (326,4- 313 miljoen jaar geleden), het Westfalien (313-303,9 miljoen jaar geleden) en het Stephanien (303,9- 299 miljoen jaar geleden). Het Tournaisien (359,2- 345,3 miljoen jaar geleden) is genoemd naar de Belgische stad Doornik (Tournai). Het is de onderste en dus oudste laag van het Carboon. In deze periode ontstond in de Eifel en Ardennen veel kalkgesteente. De basis van deze laag wordt gedefinieerd door het eerste voorkomen van de conodont Siphonodella sulcata, het Tournaisien eindigd met het voorkomen van de eerste voorkomen van de foram Eoparastaffela simplex. Een foram is een ééncellige met een kalkskeletje. Het Viséen (345,3- 326,4 miljoen jaar geleden) is de jongste, dus bovenste laag van het Dinantien. Het is vernoemd naar de Belgische stad Visé. In deze periode ontstond in de Eifel en Ardennen veel kalksteen. Deze periode begon met het eerste voorkomen van de foram Eoparastaffela simplex. Het Silesien (326,4-299 miljoen jaar geleden) is de jongste subperiode van het Carboon. Ze is genoemd naar de landstreek Silezië, die zich uitstrekt over Tsjechië, Polen en Duitsland. Het Silesien kan worden onderverdeeld in het Namurien, het Westfalien en het Stephanien. Het einde van deze periode wordt ingeleid door het eerste voorkomen van de conodont Streptognathodus isolatus. Daarna begint het Perm. Het Namurien (326,4- 313 miljoen jaar geleden) is de oudste laag van het Silesien. Het is genoemd naar de Belgische stad Namur (Namen). Het Westfalien (313-303,9 miljoen jaar geleden) is genoemd naar de Duitse deelstaat Westfalen. In deze periode uit het Laat- of Boven-Carboon was West-Europa begroeid met mangrovebossen waarin veenvorming plaatsvond. Hieruit ontwikkelden zich bruinkool en steenkool. Uit deze periode stammen veel steenkoollagen in Nederland, België, Duitsland en Groot-Brittannië. Door de opwarming van deze lagen ontstond ook aardgas. De laatste en dus jongste periode van het Carboon vormt het Stephanien (303,9- 299 miljoen jaar geleden). Deze periode werd genoemd naar Saint-Etienne in het Franse departement Loire. De top van het Stephanien wordt gedefinieerd door het eerste voorkomen van de conodont Streptognathodus isolatus. Aan het eind van het Carboon veranderde het klimaat drastisch en begon zich op de Zuidpool een grote ijskap te vormen, waardoor ook de zeespiegel daalde. Toen vormde zich ook de Centrale Pangeaanse bergrug, samen met een hoogvlakte. Hierdoor werden de vochtige equatoriale winden tegengehouden en werd aan de achterzijde van dit gebergte het klimaat steeds droger. Rond de evenaar, waar wel nog een warm en vochtig klimaat bestond, lagen uitgestrekte moerassen. Er waren toen nog geen seizoenen omdat de temperatuur grotendeels gereguleerd werd door de enorme Panthalassic oceaan die grote delen van de aarde bedekte. Door de lage zeespiegel stonden grote delen van het land met elkaar in verbinding en verspreidden de verschillende planten- en diersoorten zich over grote delen van de aarde. Het klimaat in het Carboon. Tijdens het grootste deel van het Carboon heerste in onze contreien een tropisch klimaat, vergelijkbaar met het klimaat in het huidige Amazonegebied. Het regende veel waardoor de bodem voortdurend drassig was en de temperaturen lagen rond de 30◦ Celsius. Overal op aarde was het tropisch warm, zelfs in de poolstreken lagen uitgestrekte bossen. Dit had waarschijnlijk te maken met de grote hoeveelheid CO2 in de dampkring. Er heerste dus een soort broeikaseffect. Koolzuur laat de opgenomen zonnewarmte namelijk niet of slechts zeer traag los. Flora en fauna in het Carboon. In onze contreien lag aan het eind van het Carboon een rivierdelta waarin zich mangrovebossen bevonden. Bekende planten uit deze periode waren Calamites, Cordaïtes, Lepidodendron en Sigillaria. Deze planten werden enorm groot door de grote hoeveelheden CO2 en waterdamp in de atmosfeer. Ook de hoge temperaturen droegen hieraan bij. Cordaites waren naaktzadige bomen die in het Laat-Carboon groeiden. Het waren in het laagland doorgaans bomen met een stam van tien tot dertig meter hoog. In de magrovebossen waren ook struikvormige of boomvormige soorten met luchtwortels te vinden. In de stam van de bomen zat een vrij brede holte die met merg gevuld was. De holte werd door horizontale diafragma’s die vrij dicht bijeen zaten, onderbroken. Tijdens de lengtegroei van de stam ontstonden er holten tussen de diafragma ’s die na het afsterven van de bomen met sediment werden gevuld. Dit versteende erna soms en de boom verkoolde dan. In sommige lagen zijn fossielen van bladpunten of bladvoeten te vinden. Soms worden ook hele bladeren gevonden, met name van de soort Cordaites principalis. Dit soort bladeren was 20 tot 70 centimeter lang en drie tot zeven centimeter breed. Het was lintvormig met een gave bladrand. Op het blad zaten fijne, evenwijdige nerven met houtvaten erin. Soms worden ook takjes gevonden waarin de littekens van de afgevallen bladeren nog te vinden zijn. Deze worden Cordaicladus genoemd. De tot 30 centimeter lange bloeiwijze had de vorm van een aar, aan de as van de aar zitten twee rijen kleine aartjes tegenover elkaar in de oksel van de schutblaadjes. Aren zijn vaak eenslachtig, dat wil zeggen dat er of mannelijke of vrouwelijke bloemen aan zitten. Cordaites stierf aan het einde van het Perm uit. Calamites was een groep van planten die in het Carboon bestond. Ze waren enigszins verwant aan de huidige Paardenstaarten. In tegenstelling tot hun hedendaagse kruidachtige verwanten, waren de Calamites echter middelgrote bomen met een hoogte van twintig tot dertig meter. Ze bereikten hun hoogtepunt in het Westfalien in de mangrovegebieden waar ze groeiden op droogvallende eilandjes. Tijdens het Perm stierven ze uit. Oorspronkelijk gebruikte men de naam Calamites alleen voor de gelede en geribde opvulling van de centrale holte in de stam, tegenwoordig voor de gehele boom. Er werden allerlei soorten fossielen aangetroffen zoals rhizomen, wortels, stammen, takken, loof en sporenaren. Met name de fossielen van de rhizomen worden regelmatig gevonden. Rhizomen waren onderaardse, horizontaal groeiende stengels waaruit nieuwe stengels ontsproten. De holte in de nieuwe stengel was bij het aanhechtingspunt trechtervormig. Deze holtes werden regelmatig opgevuld met sediment en fossiliseerden dan. Schubbomen (Lepidodendron) waren bomen met bladeren die op schubben leken. Ze konden een hoogte van veertig meter bereiken. De naam van de groep komt uit het Grieks Lepidos = schub en dendros= boom. Ze behoorden tot de wolfsklauwachtigen. Ze leefden aan het eind van het Carboon in het Westfalien. Zegelbomen of Sigillaria-achtigen waren bomen die in het Laat-Carboon voorkwamen. Ze waren verwant met de wolfsklauwachtigen. Vooral tijdens het Westfalien D kwamen ze veel voor. In het Perm (Rotliegendes) stierven ze uit. Ze konden een hoogte van dertig meter bereiken. De stam had een doorsnede van één meter was aan de voet enigszins verdikt, dit heette het syringodendron. Het ondergrondse deel is niet te onderscheiden van de Lepidodendron en wordt stigmaria genoemd. Hun bladeren waren of handvormig of tot naalden bijeen gerold. Ze zaten in het bovenste deel van de onvertakte of éénmaal vertakte stam. De bladeren zaten direct aan de stam en bij het afvallen ervan verschenen de opvallende bladlittekens. Deze hadden een ovale of zeshoekige vorm. De balderen zaten in typerende verticale rijen. De sporenaren of sigillariostrobus zaten in of onder de kroon aan de stam vast. Het aantal Sigillaria-soorten liep vanaf het eind van het Westfalien sterk terug. Ook het dierlijk leven ontwikkelde zich in het Carboon steeds verder. Sinds het Siluur leefden al vissen in zee en op het land leefden amfibieën. Door de grote hoeveelheid zuurstof en CO2 in de atmosfeer ontwikkelden zich enorme versies van allerlei diersoorten. Er waren amfibieën die een lengte van 4,50 meter bereikten, enorme spinnen duizendpoten, schorpioenen, libellen, krekels, kakkerlakken, sprinkhanen, slakken en andere geleedpotigen. Nieuw was het ontstaan van de eerste reptielen in deze periode. Primitieve reptielen zoals Cotylosauria en Synapsiden waren de eerste dieren die volledig op het land leefden en niet meer naar het water terug moesten keren om hun eieren te leggen, zoals de amfibieën dat deden. Dit was mogelijk omdat de atmosfeer door het grote aantal bomen steeds geschikter werd voor longademhaling. Ook veroverden de eerste insecten het luchtruim, waaronder de libellen. Een voorbeeld hiervan was de Meganeuropteris, een enorme libellensoort. Enkele diersoorten uit het Carboon waren Hylonomus, Meganeura, Megarachne, Petrolacosaurus, Stethacanthus, Arthropleura en Eogyrinus. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Krijt. Het Krijt (145,5-65,5 miljoen jaar geleden) is de laatste periode in het Mesozoïcum. Het Krijt kan worden onderverdeeld in twee subperiodes, Vroeg Krijt (145,5-99,6 miljoen jaar geleden) en het Laat-Krijt (99,6-65,5 miljoen jaar geleden). De laatste periode van het Laat-Krijt is genoemd naar Maastricht en heet het Maastrichtien (70,6 tot 65,5 miljoen jaar geleden). In deze periode was er waarschijnlijk een groot aantal vulkanen in het huidige India te vinden die door de enorme uitvloeiing van basalt voor een klimaatverandering zorgden. Dit werd volgens een theorie van Walter Alvarez nog versterkt door de inslag van een meteoriet bij Chicxulub in Mexico. De inslagkrater hiervan heeft een doorsnede van 30 kilometer. Door de inslag verduisterde de zon weken- of maandenlang, verzuurden de oceanen en heersten wereldwijd gigantische stormen en vloedgolven. Bij deze inslag kwam het tot een massaal uitsterven van dinosauriërs, pterosauriërs, plesiosauriërs, mosasauriërs, ammonieten en allerlei andere groepen. De vogels en zoogdieren overleefden dit wel. De grens waarop het Krijt aan het Tertiair (tegenwoordig Paleogeen genoemd) grenst bestaat uit een modderige laagje klei, dat tussen de kalksteenlagen in ligt. De Krijt-Tertiair grens (KT-grens) is onder meer te vinden in de Geulhemmergroeve. Tijdens het Krijt brak Pangea steeds verder open. Aan het begin van het tijdperk lagen de continenten nog redelijk dicht bijeen, maar gaandeweg kwam er steeds meer ruimte. Tussen Europa en Afrika aan de oostzijde en Noord en Zuid-Amerika aan de westkant ontstond de Atlantische oceaan. Het oude continent Gondwana viel uiteen in de continenten India, Afrika, Antarctica en Zuid-Amerika. Door de grote hoeveelheden nieuwe oceanische korst die in het krijt ontstonden lag de zeespiegel relatief hoog. Dit betekende dat de randen van de continenten vaak onder water stonden, zoals ook in West-Europa het geval was. Door de hoge zeespiegel waarin veel sedimentatie plaatsvond en het relatief jonge gesteente is er veel materiaal uit het Krijt bewaard gebleven. De meeste gesteentelagen uit het Krijt bestaan wereldwijd voornamelijk uit dikke lagen kalksteen die in zee is afgezet. Naar het krijt gesteente, waarvan onder meer schoolkrijt gemaakt wordt, is deze geologische periode genoemd. Krijt is een zeer fijn sediment van algenkalkskeletjes die in een warme, rustige zee waren afgezet. In de ontwikkeling van de fauna is de enorme verspreiding van de dinosauriërs van belang. Op het land ontwikkelden zich in deze periode de eerste primitieve bloeiende planten. De kalksteen uit het Krijt wordt in Zuid- Limburg vaak ten onrechte mergel genoemd. Hierbij onderscheiden we drie hoofdgroepen: de Gulpener kalksteen, de Maastrichter kalksteen en de Kunrader steen. Akense groenzanden. Daarnaast werden er twee soorten zand afgezet. In de kustmoerassen ontstonden kleilagen waarin nog plantenresten zaten. Waar de zee de duinen wegspoelde werd het zand over grote oppervlakten verspreid. Dit zijn de zogenaamde Akense zanden. Hierin worden ook regelmatig boomstammen gevonden. Deze zijn afkomstig van ontwortelde bomen die als drijfhout ronddreven en als verkiezeld fossiel bewaard gebleven zijn. Vaalser groenzand. Toen steeds meer land door een ondiepe zee overspoeld werd werd zand afgezet met een groene kleur. Deze kleur is afkomstig van het mineraal glauconiet. In deze Vaalser groenzanden zijn de oudste resten van Mosauriërs gevonden. Daarnaast leefden er schelpen, slakken, inktvisachtigen en stekelhuidigen. Gulpense kalksteen. De Gulpener kalksteen werd afgezet in een heldere, ondiepe, subtropische zee met zeelelies en vele soorten zee-egels. In het nog wat koude water leefden vooral inktvis-achtigen. Maastrichtse kalksteen. De zogenaamde Maastrichtersteen, wat een betere benaming is, werd afgezet in een ondiepe (tot 40 meter), subtropisch- warme, heldere, biologisch-productieve zee. Deze afzetting vond plaats in het rustigere, zuidwestelijke deel van de Krijtzee. Het neerslaan van kalk rond wieren en deeltjes van kalkskeletjes levert sediment, waarin vrijwel geen zand of klei te vinden is. De kalkpartikels werden door de golfbeweging vergruisd en door zeestromingen gesorteerd, zoals dit ook met gewoon zand zou zijn gebeurd. Door de onregelmatige vorm van de kalkpartikels, de beperkte mate van cementatie op de puntcontacten, de afwezigheid van slib dat de poriën zou kunnen opvullen de geringe bedekking met een jonger sediment, is het gesteente zeer poreus en ongecompacteerd gebleven. In deze zeeën leefden zee-egels in gebieden waar de zeebodem gekenmerkt werd door weiden van zeewier. Ook kwamen er oesterbanken en zandplaten vol kalkkokerwormen voor, waarvan de resten veel in de Sibbersteen te vinden zijn. Het voorkomen van kokerwormen en zeelelies wijst erop dat deze lagen gevormd werden in wat dieper, helder water. Daarnaast leefden er zeegrassen, foraminiferen, sponzen, koralen, weekdieren, brachiopoden, mosdiertjes, stekelhuidigen, kreeften, zeeschildpadden en vissen de zeeën. De grootste vleeseters waren, naast de haaien, de Mosasauriërs. Opvallend is het voorkomen van vuursteen (ook wel silex geheten) tussen de kalklagen. Dit gesteente heeft meestal een grijze en soms ook een beige-bruine kleur. De klompen waarin vuursteen wordt afgezet worden concreties genoemd. In het Laat-Krijt werden zeer vormenrijke concreties afgezet die variëren van langwerpige platen tot geweivormige stenen. Vuursteen bestaat uit cryptokristallijn siliciumdioxide en veel water (dat er in vast zit). Vuursteen is erg hard dat waarschijnlijk vooral is gevormd in graafgangen van kreeftachtigen. Het gesteente heet vuursteen omdat als men het gesteente op ijzer of pyriet slaat er vonken vanaf komen. Hiermee kan men met een droog, brandbaar materiaal (bijvoorbeeld een stuk katoen of gedroogd mos of tonderzwam) vuur maken. De vonken ontstaan doordat kleine ijzerdeeltjes gaan gloeien als ze spontaan in de lucht oxideren. Bij deze reactie komt dan veel warmte vrij. In de prehistorie werd vuursteen ook veel gebruikt voor het maken van werktuigen. Vuursteenmijnen zijn onder meer te vinden in het Savelsbos en in Valkenburg nabij de voormalige bierbrouwerij De Leeuw. De vuursteenmijnen bij Rijckholt zijn tussen 3950 en 2650 voor Christus in gebruik geweest om vuursteen voor wapens en gebruiksvoorwerpen te maken. Kunrader kalksteen. In het noordoosten van Zuid-Limburg, met name in de buurt van Heerlen en Voerendaal is de Kunrader kalksteen te vinden. Deze is afgezet in de nabijheid van de kust. Vaak zijn er afbraakproducten te vinden die wijzen op de nabijheid van het land waaronder zand, klei en zelfs kleine stukje steenkool. Ook komen er slangsterren als fossiel voor. Dit wijst op een onrustig milieu waar het water door de vele sedimentatie troebel en ondiep was. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Geologie van de Vulkaaneifel In de Eifel liggen twee stroken met vulkanen. Ten eerste het gebied rondom de Laacher See en daarnaast het vulkaangebied van de westelijke Eifel. Het vulkaangebied van de westelijke Eifel strekt zich uit tussen Daun, Hillesheim, Steffeln en Geroldstein. De Vulkaaneifel is vooral bekend om zijn Maare. Een veel groter deel van het oppervlak bestaat echter uit Devonisch gesteente. Dit gesteente werd in het Onder-Devoon (400 miljoen jaar geleden) afgezet in een zee die zich over een groot deel van Europa uitstrekte. Op de zeebodem werden klei en zand afgezet die later werden omgevormd in leisteen, grauwacke, zandsteen en kwartsiet. Grauwacke is een zandsteen die niet alleen uit kwarts bestaat maar ook uit veel andere mineralen, vooral mica''s als chloriet en biotiet. Een zandsteen die veel andere mineralen bevat, wordt een zogenaamde "vuile" zandsteen genoemd. Een Grauwacke bestaat uit veel verschillende mineralen doordat het dicht bij de bron van de erosieproducten is afgezet. Ze zijn dus nog niet gesorteerd door het water of de wind. De naam van het gesteente verwijst naar de kleur die het aanneemt; door de variëteit aan mineralen heeft het gesteente een grauwe, vaak groengrijze, kleur. De dieren die in deze ondiepe zee leefden kunnen we als fossielen terugvinden in de gesteentes. Bij Gemünden en Pützborn zijn langs de rand van wegen vaak in ontsluitingen resten van schelpen, trilobieten en brachiopoden te vinden. Door de plooiingen in het Carboon (350 miljoen jaar geleden) werden de gesteentes die in het Devoon waren afgezet vervormd. Hierdoor werden de relatief zachte leistenen in laagjes gespleten. Langs de weg van Daun naar Gemünden zijn leistenen en kwartsieten te zien. Na het Carboon werd de huidige Vulkaaneifel niet meer door zee overstroomt en dus werden er geen nieuwe afzettingen op neergelegd. Wel vond er afbraak plaats waarbij het Variscische gebergte steeds meer werd geërodeerd en er tenslotte alleen nog een schiervlakte overbleef die nog maar een beetje boven de zee was verheven. Pas in de jongste geologische geschiedenis gebeurde er weer wat. Dit had twee oorzaken, ten eerste werd het gebied ongeveer één miljoen jaar geleden in zijn geheel opgeheven. Op de tweede plaats ontstond er vulkanische activiteit. De voormalige schiervlakte ligt in de buurt van Daun op ongeveer 450 tot 500 meter boven zeeniveau. Door de snelle opheffing moesten de door het laagland meanderende beken zich opeens diep in het omhoog komende gebied insnijden. Tegenwoordig zijn de beekdalen tot wel 120 meter diep ingesneden in de hoogvlakte. Voor de wandelaar is het vaak wel raar om vast te stellen dat hij na een flinke klim niet bovenop een berg staat, maar in een relatief vlak gebied dat doorsneden wordt door dalen. De vulkanische activiteit begon in het Tertiair (65 tot 2 miljoen jaar geleden) en duurt eigenlijk nog steeds voort. Wel geldt dat hoe ouder een vulkaan is, hoe meer ervan verdwenen is. Van de hele oude vulkanen zijn eigenlijk alleen nog de harde basaltdelen over die uit het binnenste van de aarde naar boven kwamen. Dit was het geval in vulkaankraters of bij uitstroom van lava in de Maare. Het zachtere materiaal, het tufsteen dat overbleef van de vulkanische as, is door erosie grotendeels verdwenen. De belangrijkste Tertiaire vulkanen in de westelijke Eifel liggen in een zone ongeveer tien kilometer ten oosten van Daun. Hiertoe behoren onder meer de Hohe Acht, de Nürburg en de Hochkehlberg. Verder liggen er nog vele kleine vulkanische kraters, onder meer ten oosten van Daun. In het Kwartair (2 miljoen tot 10.000 jaar geleden) ontstonden ook allerlei vulkanen. Deze zijn te vinden in een 50 kilometer lange strook die zich uitstrekt van Ormont in het zuidwesten tot Bad Bertrich aan de Moezel in het noordoosten. Hier komen allerlei vormen van vulkanische activiteit voor, variërend van vulkanen met lavastromen, tufsteenbergen tot Maare. Met name de vulkanen die boven de schiervlakte uitsteken vallen op. Soms zijn dit bergen van tufsteen, zoals de Fuchskop bij Daun. De Hohe List ten zuidwesten van Daun bestaat uit grofkorrelige vulkanische as en vulkanische slakken. Veel vaker komen er vulkanen voor die bestaan uit tufsteen en basalt. Hiertoe behoren de Warth en de Wehrbüsch bij Daun, maar ook de Firmerich. De lava uit de Firmerich wordt in diverse steengroeven afgegraven. De burcht van Daun staat ook op een basaltkegel. De Nerother Kopf en de Riemerich die bestaan uit vulkanisch as met een lavastroom horen ook hiertoe. De Ernstberg is de hoogste van de jonge vulkanen en de op één na hoogste berg van de Eifel met een hoogte van 698,8 meter. Aan de voet hiervan werden vanaf de Middeleeuwen tot 1930 molenstenen uit basalt gekapt. De oude onderaardse groeves kunnen nog steeds bezocht worden. De Maare zijn de jongste vulkanische verschijnselen in Midden-Europa. In de westelijke Eifel, met name in de omgeving van Daun, liggen ruim 40 Maare. In het landschap vallen de Maare niet zo snel op, omdat ze als kegelvormige trechters in het landschap liggen en er niet bovenuit steken zoals de lavazuilen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Geologie van de Rureifel. De Rureifel maakt deel uit van de Noordeifel Ze omvat het dal van de Rur, de benedenloop van de Urft en het dal van de Olef. De Rureifel wordt in het westen begrensd door de Hoge Venen en de hogere delen langs de bovenloop van de Warche, in het oosten door de Mechenicher Voreifel en de Kalkeifel en in het zuiden door de westelijke Hocheifel. In het noorden daalt het land via de Jülicher Börde naar de Nederrijnse bocht. De Rureifel is geen gebergte, maar een hoogvlakte die door dalen wordt doorsneden. De hoogte loopt van 600 meter in het zuiden tot 350 meter in het noorden. De gesteentes in de Rureifel behoren grotendeels tot het Onder-Devoon. Dit wordt weer onderverdeeld in verschillende gesteentelagen al naar gelang de hoeveelheid zand of klei in het gesteente. De Onder-Devonische gesteentelaag is ruim 1000 meter dik en grotendeels homogeen van samenstelling. Opvallend is het ontbreken van fossielen. De afzettingen zijn afkomstig uit een ondiepe zee en werden hier ruim 400 miljoen jaar geleden afgezet. In het Carboon (350-270 miljoen jaar geleden) werden ze geplooid en opgeheven tot het zogenaamde Variscische gebergte. De breuken in het gesteente zorgden er in latere fases voor dat hier hydrothermale oplossingen konden opstijgen. Dit leidde bij Rescheid en Brandenberg tot de vorming van loodertsafzettingen. In leisteen vormden de karakteristieke laagjes zich door het plooien. Hierdoor wordt leisteen graag gewonnen als dakbedekking. Dit gebeurde in het verleden onder meer bij Leykaul (net over de grens bij Kalterherberg), in het Wüstebachtal en tussen Simmerath en Huppenbroich waar leisteen in stollen (horizontaal gegraven mijngangen) werd afgegraven. Door de verwering van het Variscische gebergte werd in de loop van het Perm en de daarop volgende periodes een min of meer afgevlakte schiervlakte gevormd. Deze werd alleen nog aan de randen van breukzones met nieuwe sedimenten bedekt. Alleen tijdens het Trias werden nog grotere hoeveelheden sediment afgezet. Toen ontstonden namelijk de rode zandstenen en conglomeraatrotsen aan de oostrand van het Rurdal tussen Hausen en Nideggen. Hetzelfde geldt voor de Burgberg bij Bergstein, die aan de andere kant van het Rurdal ligt en veel hoger ligt dan de hoogvlakte van de Eifel. Net als de Heidkopf en de Rossberg is het een getuigeberg, die laat zien dat het Buntsandstein vroeger ook verder naar het westen voorkwam. Tijdens het Krijt en Tertiair werd het vroegere gebergte tot een vlakte die de basis vormde voor het huidige landschap. Aan het eind van het Tertiair en in het begin van het Kwartair begon het gebergte zich op te heffen, zodat de in die tijd aanwezige beken zich tot 200 meter diep in de Devonische ondergrond insneden. Hierdoor werden de destijds in het vlakke land uitgesleten meanders van Rur en Urft vastgelegd en bleven bewaard in de schiervlakte. Door de snel wisselende klimaten in het Kwartair, er waren warme periodes (Interglacialen) en koude periodes (glacialen), wisselden erosie en sedimentatie zich ook snel af. Hierdoor vormden zich terrassen die de beekdalen op verschillende niveaus begeleiden en op vele plekken bewaard zijn gebleven. De onderste terrassen bestaan vaak nog uit de afgeronde grinden van de gesteentes die bij de vorming van het dal werden weggeerodeerd. De beekdalen worden gekenmerkt door steile, rotsachtige oevers waar de rivier haar eroderende kracht doet gelden en door vlakke sedimentatieoevers. Ook liggen er mooie bergen waar de beek een meander heeft afgesneden. Hasenfeld ligt op een zogenaamde Umlaufberg. Door de terugschrijdende erosie werd de hoogvlakte langzaam maar zeker afgebroken danwel verdeeld in kleinere delen. De hoogvlakte is echter nog mooie te vinden bij Dreiborn, Simmerath en Hürtgen. Op andere plekken is de hoogvlakte door de beekdalen verdeeld in kleinere delen die allemaal even hoog liggen. De dalen lopen in allerlei richtingen die vaak de breuken in de Devonische ondergrond volgen. Een goed voorbeeld hiervan is de benedenloop van de Olef. De hoogvlakte wordt meestal als weiland gebruikt, de hellingen vaak voor bosbouw. Op de stenige en lemige bodems overheersen de aanplanten van Fijnsparren (Picea abies). Deze werden geplant nadat de natuurlijke beukenbossen waren verdwenen door de winning van houtskool en het weiden van vee in de bossen. De voedselarme zandige bodems van de Buntsandsteinrotsen zijn begroeid met Grove dennen (Pinus sylvestris). Uitgestrekte Beukenbossen die zich op een natuurlijke wijze verjongen zijn alleen te vinden op de Kermeter tussen het Rur- en Urftdal. Op de steile rotsige hellingen groeien eikenbossen met opvallend dunne stammen. Ze ontstonden uit voormalige eikenbossen waar de bomen gebruikt werden om boomschors voor de leerlooierij te winnen. Dit was de zogenaamde „Lohschälerei“ die tot het einde van de 19e eeuw werd gebezigd. De landbouw heeft te maken met hoge neerslaghoeveelheden (1100 tot 1200 millimeter per jaar) en een relatief kort groeiseizoen. Ten gevolgde hiervan overheersen de graslanden. De grote neerslaghoeveelheden waren wel gunstig voor de stuwmeren en ten gevolge hiervan zijn in de brongebieden van Rur en Olef stuwmeren aangelegd. Deze dienen voor het opvangen van hoogwateroverlast, maar ook voor het winnen van drinkwater in het gebied waar grondwater slechts in geringe mate voorhanden is. Ook energieopwekking en watersport spelen een rol bij de stuwmeren. Een opvallend fenomeen vormen de beukenheggen rondom Monschau, deze beschermen de huizen tegen grote hoeveelheden regen en sneeuw, ook laten ze zien dat beukenbossen hier van nature thuishoren. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Dreimühlener Wasserfall. In de buurt van Nohn ligt de Nohner of Dreimühlener Wasserfall, in de volksmond ook wel "Drömmeler Spröetz" genoemd. De waterval bevindt zich in het dal van de Ahbach. De Ahbach doornijdt hier het centrale deel van de oostelijke Hillesheimer Kalkmulde met gesteente uit het Midden-Devoon. De gesteentes in de buurt van de Nohner waterval maken deel uit van de Cürten-Formatie van het Bovenste Midden-Devoon. Onder de 13 meter dikke kalklaag, die bestaat uit lagen met veel Brachiopoden (Subrensselandia amygdala) en die de marmerwand ten westen van de waterval vormt, ligt mergel. Bovenop de mergel verzamelt zich het water dat door spleten en holtes in de kalk- en dolomietgesteentes van het badkuipvormige middendeel van de Hillesheimer Mulde naar dit punt stroomt. Het Ahbachtal snijdt deze aquifer (watervoerende laag) aan en het water treedt aan de voet van de marmerwand uit krachtige bronnen naar buiten. De kalksteenwaterval werd in 1938 als natuurmonument aangewezen. De waterval ontstond uit drie sterk carbonaathoudende bronbeken van de Ahbach. Ze bevatten circa 200 milligram calcium per liter. Het water heeft een temperatuur van 8° C. Deze drie bronbeekjes hebben sinds het einde van de Laatste Ijstijd (circa 10.000 jaar geleden) een 300 meter lange en 100 meter brede kalksinterbank afgezet. Hier bovenop ligt de ruïne Dreimühlen. Toen men in 1912 de spoorweg tussen Lissendorf aan de Kyll en Dümpelfeld aan de Ahr bouwde werden de drie bronbeekjes tot één grote stroom samengevoegd. Hierbij werd het water onder de baandam doorgeleidt en daarna groeide het kalklichaam niet meer over een breed front, maar slechts in één smalle vooruitstekende punt. Deze groeide langzaam steeds verder het dal van de Ahbach in. Met name in het Geveerd diknerfmos (Cratoneuron communatum) zet de kalk zich af. Dit komt omdat er in het bronwater een hoog gehalte aan calciumhydrocarbonaat (Ca(HCO3) ofwel in water opgeloste kalk aanwezig is. Als het water aan de oppervlakte komt stijgt de temperatuur hetgeen zorgt voor het vrijkomen van de koolstofdioxide (CO2). Hierbij slaat het calciumcarbonaat (CaCO3) neer op het mos. De koolstofdioxide (CO2) valt nog sneller uit bij het stromen over het mos en allerlei planten. De koolstofdioxide (CO2) is in het water terecht gekomen vanuit het vulkaangebied nabij Hillesheim en Gerolstein. Tussen het verharde mos ontstaan holle ruimtes en daarboven groeit de kalkpunt met 12 tot 13 centimeter per jaar, waarbij er jaarlijks meer dan 4,4 ton kalk wordt afgezet. De kalkneus is nu reeds negen meter in het Ahbachdal geschoven en bereikt op de plek waar het water naar onder valt een hoogte van circa 5 meter. Men vreest dat de waterval in haar huidige vorm haar langste tijd gehad heeft omdat er in de vooruitspringende punt een brede scheur te zien is. Echt erg zou dat overigens niet zijn, want ieder jaar opnieuw groeit de waterval weer verder uit. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Richelsley. Geologie. De Richelsley is een enorm rotsblok dat vlakbij Gut Reichenstein ligt. Dit rotsblok bestaat uit sedimentsgesteente dat ontstaan is in het Onder-Devoon (400 miljoen jaar geleden). Terwijl het omliggende gesteente helemaal is weggeerodeerd, is de Richelsley als een vrijstaand rotsblok overgebleven. Het gesteente bestaat uit Basisconglomeraat, ook wel Conglomeraat van Quareux genoemd. Dit is te vinden in twee geulen aan de noordwestflank van het Vennsattel, namelijk aan de Wesertalsperre en ten oosten van Rott. Aan de zuidkant van het Vennsattel is deze laag meer verspreid te vinden. Deze lagen bereiken een dikte van circa 50 meter. Het conglomeraat is gevormd uit kwartsieten uit het Revin die soms wel 50 centimeter dik kunnen worden. Ze zijn vaak mooi afgerond, hetgeen erop wijst dat ze met rivierwater getransporteerd zijn. Het conglomeraat wordt samengehouden door een kiezelachtig-kwartsachtig bindmiddel hetgeen ertoe leidt dat er vaak grote rotspartijen zoals de Richelsley te vinden zijn. Geschiedenis. De naam van het rotsblok herinnert aan Richwin, de stichter van de burcht Richwinstein, het huidige klooster Reichenstein. In de Middeleeuwen voerde een belangrijke handelsweg aan dit klooster en ook aan het rotsblok langs. Naast handelaren die tussen de oude handelsstad Ürdingen aan de Rijn in zuidelijke richting naar Trier reisden, waren hier ook regelmatig veel pelgrims onderweg. Bij Herzogenrath staken ze de Worm over en gingen vandaaruit verder naar Aken. Daarna gingen ze over de Hoge Venen naar Prüm en vandaaruit naar Trier en dan zelfs verdernaar Metz en Toul. Deze handelsroute werd in de Hoge Venen de Kupferstraße genoemd omdat de messingproducten uit Aken en Stolberg over deze weg werden verhandeld. In de buurt van de Richelsley is nog een stuk van de Kupferstraße dat naar Ruitzhof leidde, behouden gebleven. Waar eens dagelijks vele karrenvrachten vol vervoerd werden, heerst nu een serene stilte in de dichte bossen rondom de Richelsley. Niet alleen handelaren en pelgrims, maar ook de troepen van Keizer Karel V en later van de Franse zonnekoning reisden brandschattend en moordend over deze weg. Kreuz im Venn. In 1890 liet pastoor Arnoldy van Kalterherberg bovenop de Richelsley een enorm stenen kruis bovenop de Richelsley neerzetten. Dit deed hij ter nagedachtenis aan de monnik Stephan Horrichem die tussen 1639 en het jaar waarin hij stierf, 1686, Prior van het klooster Reichenstein was. Het kruis werd echter niet alleen voor hem opgericht, maar ook ter nagedachtenis aan de andere monniken die de in alle eenzaamheid aan de rand van het veen leefden en voor de zielzorg in het Land van Monschau zorgden. In het boek van de schrijfster Clara Viebig "Kreuz im Venn" worden de tegenstellingen tussen verlichte, stedelijke bovenlaag en de arme, diepgelovige bevolking in het veen en de strafgevangenen die in een barak aan de rand van het veen woonden beschreven. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Geologie van het Buntsandstein. De Buntsandstein bij Nideggen stamt uit het Trias. De steen heeft een opvallende rode kleur, is heel fijnkorrelig en bevat een hoog percentage glimmers. De rode kleur wordt veroorzaakt doordat iedere korrel door een dunne film van roestachtige mineralen (o.a. ijzeroxide) is omgeven. Deze mineralen zijn hematief, dit betekent dat ze roodachtig van kleur zijn. Deze term is afkomstig van het Griekse "Hematos" dat bloedsteen betekend. In de periode van het Trias (240-210 miljoen jaar geleden) heerste een woestijnklimaat in deze contreien. Het Trias dankt zijn naam aan het feit dat de afzettingen in deze periode zijn afgezet in drie lagen, de onderste is een dikwijls honderden meters dikke laag grindhoudende zandsteen, de zogenaamde Zechtstein. Daarbovenop komt een tweede laag, de Muschelkalk, een lichtgrijze zandsteen die werd afgezet in een periode van een relatieve zeespiegelstijging (transgressie) uit het zuiden. In deze periode lag er een warme, ondiepe zee in deze streek. De derde is de Keuper- laag, een continentale afzetting in een semi- arid klimaat. In deze periode daalde het gebied geleidelijk en werd zo nu en dan door de zee overspoelt. Dat de zandsteen is gevormd in een woestijnklimaat, is nog goed te zien. De regen trekt in een woestijn namelijk direct de bodem in en lost hierbij ijzer in de bodem op. Wanneer het water dan verdampt, slaat het ijzer neer rond de zandkorrels. De zandkorrels krijgen zo een rood huidje van ijzer. De stenen in dit soort milieu ’s werden afgezet in wadi ‘s, niet permanente rivieren die alleen bij regenval water voeren. Dit is goed te zien bij Nideggen door de gelaagdheid in het gesteente. Je ziet duidelijk dat het zware materiaal onderaan ligt en het lichte zand bovenop. Het was een periode waarin de Ardennen langzaam erodeerden. Alleen in de Eifel ontstond een dwarsslenk, waarvan het noordelijke stuk het Mechernicher Triasbekken vormt. Tijdens het Trias werden in dit gebied grote hoeveelheden sediment afgezet. Ze werden aangevoerd uit westelijke en zuidelijke richting en waren afkomstig van een vanuit Noord- Frankrijk via Trier naar het noorden stromend rivierensysteem. De afzettingen zijn tussen Mechernich en Trier grotendeels van gelijke samenstelling. Ze bestaan ten dele uit fluviatiele afzettingen, en daarnaast uit eolische afzettingen in de vorm van duinzanden. Daarnaast zitten er ook rolstenen in, welke afkomstig zijn uit het Devonische massief dat zich eronder bevindt. Het bestaat uit 55% kwartsiet, 25% kwarts- en leisteen en 25% zandsteen. Al deze stenen kitten samen en vormden na verloop een conglomeraatgesteente. In de periode van de afzetting vormde de Eifel een afgevlakte hoogvlakte, maar aan het einde van het Tertiair en het begin van het Kwartair begon het gehele Rheinische leisteenplateau zich te verheffen en daardoor sneden de rivieren zich diep in het Devoongesteente in. Hierbij werden de in de hoogvlakte gevormde Rurmeanders ook in het huidige dalverloop overgenomen. De opheffing was vooral in het gebied van de Rureifel enorm, waardoor kloofachtige dalen, met een maximale diepte van 200 meter, ontstonden. De zandsteen- en conglomeraatrotsen rondom Nideggen bereiken een maximale dikte van 160 meter. In het Rurdal is de terrasvorming goed herkenbaar, welke ontstond in de plioceen- pleistocene erosiefase, waardoor de vlakte van het leisteenplateau zeer sterk versneden werd. Het middelste terras ligt in de richting van Heimbach ongeveer 10- 20 meter boven de huidige dalbodem. Hierdoor ontstonden ook aan de westkant van het Rurdal de geïsoleerde toppen met Buntsandstein, zoals Heidkopf, Roßberg en Burgberg. Nabij Blens is de Buntsandstein tot op de dalbodem te vinden. Hierin zijn soms rolstenen ter grote van een mensenhoofd te vinden. Vanaf de rotsen nabij Nideggen is ook het dal van de Kall te zien, waarvan de hellingen soms wel een hellingspercentage van 30% kennen. In de dalbodem van de laatste twee kilometer van het Kalltal zijn ook nog enkele jonge terrassen te zien met een hoogte van ongeveer 3 meter. In het Schüdderfeld is een periglaciale afschuiving te zien. In de Ijstijd schoof de in de zomer de ontdooide bovenlaag van de grond over de nog bevroren ondergrond naar beneden en bleef in het dal liggen. In het gebied ligt ook een groot rotsblok dat in mei 1982 door natuurlijke erosie loskwam en met donderend geweld in het dal terechtkwam. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Wandelkaarten. Voor de Eifel zijn goede wandelkaarten beschikbaar. Deze worden uitgegeven door de Eifelverein (www.eifelverein.de). Deze kaarten hebben een schaal van 1:25.000 en een topografische kaart als ondergrond. Ze bestrijken echter doorgaans een bijzonder groot gebied dat circa 4 normale topografische kaarten inneemt. Op de kaarten, die regelmatig geactualiseerd worden, zijn de mooiste wandelwegen aangegeven. Er zijn korte wandelroutes, doorgaans gemarkeerd door een combinatie van een letter en een cijfer (b.v. A1, A2, A3) en langere wandelroutes, bijvoorbeeld de Hauptwanderweg van de Eifelverein (gemarkeerd met het symbool >). Deze routes zijn ook in het veld door middel van witte bordjes met zwarte letters aangegeven. De lokale afdelingen (Ortsgruppen) van de Eifelverein zorgen ervoor dat deze routes regelmatig worden gecontroleerd en de bordjes worden vervangen als ze weg zijn. Op de kaarten staat bovendien nuttige aanvullende informatie, bijvoorbeeld waar schuilhutten staan, horeca-gelegenheden, historische gebouwen en andere bezienswaardigheden liggen, waar parkeerplaatsen zijn etc. De volgende wandelkaarten zijn beschikbaar: 1. Aachen-Eschweiler-Stolberg 2. Rureifel 3. Monschauer Land 4.Schleidener Tal, Hellenthal, Schleiden, Gemünd 5. Kall, Kommern, Mechernich, Nettersheim 6. Rheinbach, Alfter 7. Bad Münstereifel 8. Rheintal zwischen Burg Rheineck und Rolandsbogen 9. Das Ahrtal zwischen Schuld und Bad Godesbergä 10. Das Brohltal mit Vulkanpark und Laacher See 11. Hocheifel, Nürburgring, Oberes Ahrtal 12. Blankenheim, Oberes Ahrtal 13. Rund um den Hochkehlberg 14. Ferienregion Oberes Kylltal 15. Urlaubsregion Hillesheim 17. Prümer Land im Deutsch-Belgischer Naturpark Hohes Venn-Eifel 18. Ferienregion Bitburger & Speicherer Land 19. Vulkaneifel um Gerolstein 20. Daun Rund um den Kraterseen. 21. Ferienland der Thermen und der Maare Ulmen. 22. Kaisersesch. 23. Wandergebiet Mosel. Ferienland Cochem und Treis-Karden 24. Wittlicher Land. Tor zur Eifel und Mosel. 25. Kyllburger Waldeifel. 26. Naturpark Südeifel. Artzfeld im Islek. 27. Naturpark Südeifel. Neuerburg Vianden. 28. Naturpark Südeifel. Irrel-Echternach. 29. Trier und Trierer Land. 30. Wandergebiet Mosel: Neumagen-Drohn, Schleich. 31. Mittelmosel Kondelwald. 32. Osteifel mit Laacher See-gebiet. 33 Vulkaneifel um Manderscheid 34. Maifeld und Untermosel. 35. Wandergebiet Mosel Berkastel-Kues. 36. Wandergebied Mosel. Ferienregion Zeller Land. 37. Rund um den Laacher See. 38. Drachenfelser Ländchen und Siebengebirge. 40. Koblenz: Oberes Mittelrheintal. 50. Nationalpark Eifel. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Wandelroute Ahrdal bij Altenahr. Gecontroleerd 11 november 2012. Deze wandelroute heeft een lengte van circa 14,5 kilometer, maar kan worden uitgebreid tot 18 km. De route start in het wijndorpje Altenahr, leidt dan bergop naar de ruïne van Burg Aare en volgt vervolgens de Rotweinwanderweg. Door bossen en wijngaarden voert de tocht bovenlangs Mayschoß naar Rech. Onderweg heeft u prachtige vergezichten op onder meer de ruïne van de Saffenburg en de beboste hellingen aan de overkant van het dal. In Rech steekt u het riviertje over een eeuwenoude brug over en loopt bergop door bossen naar de Saffenburg. Nadat u deze bekeken hebt, daalt u af door wijngaarden en loopt over een weg langs het spoor en de Ahr terug naar Altenahr. Eventueel kunt u ervoor kiezen om een prachtige extra lus door het natuurreservaat Langfigtal eraan vast te knopen. De route is het hele jaar mooi, in de winter profiteert u van het milde klimaat van het Ahrdal, in het voorjaar ziet u allerlei voorjaarsbloemen, in de zomer zomerbloemen en vlinders en in de herfst kunt u genieten van de rijpe druiven en de herfstkleuren. Op een korte steile klim naar Burg Aare en een lange, maar niet zeer steile, klim tussen Rech en de Saffenburg na, is de route eenvoudig te lopen. Wel zijn stevige wandelschoenen en een wandelstok aanbevolen voor enkele lastige passages. Van Altenahr naar Rech. De wandelroute start bij de kerk van Altenahr aan de Brückenstraße. Vanaf de trappen voor de kerk loopt u, vanuit de kerk komend, linksaf en slaat na 50 meter linksaf de Roßberg in. Deze doorgaande weg leidt het verkeer ook in de richting van de autoweg naar Bonn. Deze weg volgt u circa 300 meter en neemt vervolgens bij huisnummer 58 een smal voetpad rechtsaf dat het begin van de Rotweinwanderweg vormt. Het is met een Rode druiventros, het symbool van de Rotweinwanderweg, gemarkeerd. Dit voetpad stijgt vrij steil omhoog en na circa 180 meter kunt u ervoor kiezen om linksaf in de richting van de Rotweinwanderweg te lopen of rechtsaf langs de wachttoren van Burg Are naar de ruïne zelf te gaan. Dat laatste moet u zeker doen want de ruïne is de moeite van het bekijken waard en het uitzicht van bovenaf is fantastisch. Naast de toren zijn op een scheef staande rots fossiele golfribbels zichtbaar. U loopt helemaal omhoog naar de ruïne en kunt daar van een prachtig uitzicht op Altenahr, het Langfigtal en het Teufelsloch genieten. Ook ziet u Burg Kreuzberg. Op de burcht groeien ook diverse bijzondere planten waaronder Sikkelgoudscherm (Bupleurum falcatum) en Kalkaster (Aster lynosyris). Op Klimot groeit de parasitisch groeiende Klimopbremraap (Orobanche hederacaea), een plant die zelf geen bladgroen heeft, maar zijn voedingsstoffen geheel uit de klimop betrekt. Vanaf Burg Are is regelmatig de Torenvalk (Falco tinunculus) te zien en met wat geluk ziet u zelfs op een steile rots een Slechtvalk (Falco peregrinus) zitten. Wanneer u de ruïne heeft bekeken, keert u weer terug op uw schreden en loopt rechtdoor de Rotweinwanderweg op, waarbij u dus het pad van links dat u net uitkwam passeert. De Rotweinwanderweg is eerst nog een smal voetpad met erlangs al een aantal interessante planten waaronder een rots waarop een vegetatie groeit die als `Felsenheide` wordt aangeduid. Hier groeit onder meer Struikhei (Calluna vulgaris), Kruipbrem (Genista pilosa), Schapenzuring (Rumex acetosella), Grasklokje (Campanula rotundifolia) en Muizenoortje (Hieracium pilosella). Verder groeit langs het pad onder meer Duinsalomonszegel (Polygonatum odoratum), met slechts enkele, alleenstaande bloemen, Pekanjer (Lychnis viscaria), herkenbaar aan de paarse bloemen en de kleverige stengel, Blaassilene (Silene vulgaris), herkenbaar aan de witte bloemen en opgeblazen kelk, Viltig kruiskruid (Senecio erucifolius), met gele bloemen en witviltige bladonderzijden, en Zwartsteelvaren (Asplenium adiantum nigrum) met glanzende bladeren en aan de basis donkerpaarse stengels. Ook groeit er een Mispel (Mespilus germanicus) langs het pad. Bij een groot wit kruis even verderop gaat u linksaf. Op de rotsen groeit Wit vetkruid (Sedum album), Muizenoortje (Hieracium pilosella), Grasklokje (Campanula rotundifolia), Slangenkruid (Echium vulgare) en Hazenpootje (Trifolium arvense). Na ongeveer 100 meter gaat u rechtsaf een trapje op. Bovenaan het trapje bereikt u het begin van een kruisweg die u rechtsaf, via een brede weg bovenlangs wijngaarden, volgt. Het uitzicht op Burg Are en links daarvan de beboste rotsen van de Engelsley is uniek. Niet zomaar kozen wij dit als logo voor onze website www.eifelnatur.de. Aan de bovenkant van het muurtje langs de weg bloeit in de nazomer veel Kalkaster (Aster lynosyris), met opvallende gele bloemen en smalle stengelbladeren, en Sikkelgoudscherm (Bupleurum falcatum), een schermbloemige met onopvallende gele bloemen en blauwgroene grondstandige bladeren. Bijzonder is Rubus canescens, een bramensoort met langgerekte trossen roomwitte bloemen en bladeren met een witte onderzijde. In allerlei nissen in de muur zitten vaak Muurhagedissen (Podarcis muralis ssp. merremia). De ondersoort brogniardi heeft een westelijke verspreiding en zit onder meer in Maastricht en bij de Rursee, en de ondersoort merremia een meer oostelijke verspreiding, deze komt in het Rijndal en haar zijdalen voor. Het lijkt erop dat de dieren na de laatste IJstijd voor een andere route hebben gekozen voor de herkolonisatie van het Europese vasteland (brogniardi koos hiervoor de westelijke route en merremia de oostelijke). Even verderop maken de wijngaarden onderaan de weg plaats voor struwelen die opgekomen zijn op de verlaten wijngaarden. Er groeien diverse soorten snel groeiende bomen en struiken waaronder Zoete kers (Prunus avium), Sleedoorn (Prunus spinosa), meidoorn (Crataegus sp.), wilde rozen (Rosa sp.), bramen (Rubus sp.) en daaroverheen groeit Bosrank (Clematis vitalba). Na een rotspartij met Bleekgele hennepnetel (Galeopsis segetum) maakt de weg een bocht en loopt verder door een bos met voornamelijk Haagbeuk (Carpinus betulus). Hierin klinken in de zomer en vroege herfst de zachte tjsirpende roepjes van Boskrekels (Nemobius sylvestris). In de ondergroei staan diverse stikstofminnende planten zoals Ruig klokje (Campanula trachelium), met ruig behaarde bladeren en vuilblauwe bloemen, Grote muur (Stellaria holostea), met grasachtige bladeren en witte bloemen, Valse salie (Teucrium scorodonium), een lipbloemige met vuilgele bloemen, Schaduwgras (Poa nemoralis) en Look-zonder-look (Alliaria petiolata), een vroegbloeiende kruisbloemige met een opvallende uiengeur. In de wegberm groeit Bochtige klaver (Trifolium medium) met roze bloemen in losse hoofdjes die daardoor anders ogen dan die van Rode klaver (Trifolium pratense). Ook groeit er Torenscheefkelk (Arabis turrita), met opvallend omgebogen, naar onder hangende hauwen en Knollathyrus (Lathyrus linifolius). In het bos zitten bosvogels als Pimpelmees (Parus caeruleus), Boomklever (Sitta europaea), Appelvink (Coccothraustes coccothraustes) en Goudvink (Pyrrhula pyrrhula). Op een Y-splitsing gaat de kruisweg linksaf, u verlaat deze echter nu en volgt de Rotweinwanderweg rechtsaf. In het bos langs de weg groeit Zoete kers (Prunus avium) en Wintereik (Quercus petraea) en in de ondergroei veel Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas). U komt langs een wijngaard die hoog boven Reimerzhoven ligt. Langs het pad ligt een fraaie helling met veel Pekanjer (Lychnis viscaria), Betonie (Stachys officinalis), Rubus canescens en Wit vetkruid (Sedum album). Op een Y-splitsing gaat u linksaf en loopt een bos in. Dit bos bestaat voornamelijk uit Haagbeuken (Carpinus betulus), Wintereik (Quercus petraea), Zoete kers (Prunus avium) en in de ondergroei onder meer Heggewikke (Vicia sepium), Echte guldenroede (Solidago virgaurea), Ruig klokje (Campanula trachelium) en Hengel (Melampyrum pratense). In het bos negeert u een weg naar rechts. Op deze noordhelling groeit een bos met Beuken (Fagus sylvatica) dat vrij arm is aan ondergroei. In het voorjaar bloeit hier Witte klaverzuring (Oxalis acetosella). U verlaat het bos en heeft over een wijngaard heen mooi zicht op Mayschoß met de rest van een verlaten meander, een zogenaamde `Umlaufberg` met de naam Etzhardt en erachter de Saffenburg. Even verderop loopt u weer een bos in. In het gemengde bos met Haagbeuken (Carpinus betulus), Zomereik (Quercus robur), Zoete kers (Prunus avium) en Hazelaar (Coryllus avellana) leven diverse vogels zoals Boomklever (Sitta europaea), Zwarte mees (Parus ater), Grote bonte specht (Dendrocopus major) en Glanskop (Parus montanus). Aan de meerstammigheid van de bomen is te zien dat het vroeger als hakhout gebruikt werd. In de ondergroei staat onder meer Boswalstro (Galium sylvaticum), Springzaadveldkers (Cardamine impatiens),Witte klaverzuring (Oxalis acetosella), Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas) en zelfs een Wilde mispel (Mespilus germanicus), een zeldzame lichtminnende struik met markante vruchten die pas eetbaar lijken te zijn na een vorstperiode. Dan smaken ze naar appelmoes. Na .... m neemt u een zijweg rechtsaf en daalt af langs een beekdal. Onderin het dal groeien diverse soorten varens die een koele en vochtige omgeving prefereren. Onder meer de wintergroene Stijve naaldvaren (Polystichum aculeatum) en Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas). Verder staat er Robertskruid (Geranium robertianum), Eenbloemig parelgras (Melica uniflora), Witte klaverzuring (Oxalis acetosella), Groot heksenkruid (Circea lutetiana), Heggewikke (Vicia sepium) en Bosandoorn (Stachys sylvatica). Modderpoelen in het dal en witgeschuurde boomstammen verraden de aanwezigheid van Wilde zwijnen (Sus scrofa) die het beekdal gebruiken om te zoelen. U daalt af, negeert twee zijwegen naar rechts en een zijweg naar links en steekt daarbij ongemerkt het beekje over. U loopt verder over de Rotweinwanderweg door het bos en negeert een zijweg naar links. U loopt verder tussen wijngaarden door. Langs het pad groeit onder meer Bezemkruiskruid (Senecio inaequinens), Viltganzerik (Potentilla argentea) en Vlasbekje (Linaria vulgaris ). Tussen de wijnstokken, tenminste daar waar niet overmatig gespoten wordt, groeit Klein kruiskruid (Senecio vulgaris), Kroontjeskruid (Euphorbia helioscopia), Guichelheil (Anagallis arvensis), Klein kaasjeskruid (Malva neglecta), Eenjarig bingelkruid (Mercurialis annuus) en Gewone reigersbek (Erodium cicutarium). Op de rotsen tussen de wijngaarden groeit hier en daar Slangenkruid (Echium vulgare), Wimperparelgras (Melica ciliata), Tripmadam (Sedum reflexum), Wit vetkruid (Sedum album) en op hellingen met los schuivend puin Bleekgele hennepnetel (Galeopsis segetum), met bleekgele en ook met paarse bloemen. U loopt een hele tijd door de wijngaarden boven Mayschoß tot u een smal beekje oversteekt en op een geasfalteerde dwarsweg uitkomt, hier gaat u rechtsaf en daalt af tot bij een café-restaurant. Langs het beekje groeien diverse geknotte wilgen waarvan de tenen vroeger gebruikt werden om de druivenstokken op te binden. U komt bij het café-restaurant en neemt hier tegenover de tweede weg linksaf, wederom gemarkeerd als ‘Rotweinwanderweg”. U negeert vervolgens een weg naar links en een weg naar rechts. Op een T-splitsing voor een wijngaard gaat u rechtsaf en loopt nu tussen wijngaarden door. Even later bereikt u een smalle rotspassage. Op de rotsen groeien allerlei bijzondere planten als Torenscheefkelk (Arabis turrita), Wimperparelgras (Melica ciliata), Bleekgele hennepnetel (Galeopsis segetum) en Karthuizer anjer (Dianthus carthusianorum). Een bijzondere struik die enkel op warme plekken kan groeien is het Europees krentenboompje (Amelanchier ovalis) met roomwitte bloemtrossen in het voorjaar en witbestoven blauwe bessen in de zomer. Een bijzondere warmteminnende bramensoort is Rubus canescens met witviltige bladeren en rijkbloemige bloempluimen met roomwitte bloemen. Ook groeien er veel planten die typisch zijn voor zure standplaatsen, waaronder Gewone brem (Cytisus scoparius), Kruipbrem (Genista pilosa), Bochtige smele (Deschampsia flexuosa), Grasklokje (Campanula rotundifolia) en Valse salie (Teucrium scorodonium). Langs het pad liggen steile hellingen waar zelfs de kleinste vlakke stukjes zijn ingericht met kleine wijngaarden. Aan uw rechterhand heeft u prachtig zicht op de ruïne van de Saffenburg. Even verderop loopt u bovenlangs wijngaarden en onderlangs een bos. Een korte klim via een smal pad voert u door een fraai stuk rotsen. Hier groeien Welriekende salomonszegel (Polygonatum odoratum), Zwartsteelvaren (Asplenium adiantum-nigrum), Torenscheefkelk (Arabis turrita) en veel Europees krentenboompje (Amelanchier ovalis). Bij een picknickplaats daalt u af, steekt over door een wijngaard en komt weer op een brede weg tussen wijngaarden door. U loopt nu in de richting van het dorpje Rech. Langs de weg groeit Sedum maximum, Slangenkruid (Echium vulgare) en Viltganzerik (Potentilla argentea). Op een verharde weg gaat u rechtsaf en daalt af naar het dorpje Rech, steekt het spoor over en komt uit bij de oude brug over de Ahr. U heeft nu 7 kilometer afgelegd en kunt er eventueel voor kiezen om de terugweg met de trein af te leggen, het station van de Ahrtalbahn ligt vlakbij. Van Rech terug naar Altenahr. U steekt in Rech over de oude brug met het beeld van St. Johannes Nepomuk de Ahr over. Langs het water groeit onder meer Rietgras (Phalaris arundinacea), Reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera), Grote brandnetel (Urtica dioica), Haagwinde (Vicia sepium) en Hop (Humulus lupulus). Aan de overkant gaat u linksaf, de Brückenstraße in. Langs deze straat liggen allerlei cafés, restaurants en `Strauswirtschaften`.U komt uit bij de mooie St. Luciakerk uit 1720 en gaat hier rechtsaf de Bärenbachstraße in. Bij een fontein met stenen beren en gaat u rechtsaf de Dellenweg in. Op een Y-splitsing gaat u linksaf en loopt verder over een bosweg. Op de muur langs de voortdurend stijgende weg groeit onder meer Muursla (Mycelis muralis), Steenbreekvaren (Asplenium trichomanes) en Eikvaren (Polypodium vulgare). Het bos bestaat grotendeels uit Haagbeuken (Carpinus betulus) met in de ondergroei Hazelaar (Corylus avellana) en Trosvlier (Sambuccus racemosus). Hier en daar staan stukjes met Fijnsparren (Pinus sylvestris). Langs het pad groeit verder Betonie (Stachys officinalis), Knollathyrus (Lathyrus linifolius), Witte veldbies (Luzula luzuloides), Grote veldbies (Luzula sylvatica), Boswalstro (Galium sylvaticum), Grote muur (Stellaria holostea), Gewone kamperfoelie (Lonicera periclymenum), Mannetjesereprijs (Veronica officinalis). In het bos negeert u een weg van links en komt uit bij een plek waar brandhout opgestapeld ligt, iets hier voorbij kunt u op een T-splitsing rechtsaf naar de ruïne van de Saffenburg. U moet eigenlijk rechtdoor afdalen over de brede weg in de richting van Mayschoß, maar een bezoek aan de Saffenburg is vanwege het uitzicht alleen al meer dan de moeite waard. Naar de Saffenburg. Na ongeveer 300 meter bereikt u de ruïne waar ook diverse bijzondere planten groeien. Zo staat er veel Sedum maximum, Kalkaster (Aster lynosyrus), Wit vetkruid (Sedum album), Cypreswolfsmelk (Euphorbia cyparissias), Grasklokje (Campanula rotundifolia), Absint-alsem (Artemisia absinthimum), Wilde marjolein (Origanum vulgare), Sikkelgoudscherm (Bupleurum falcatum) en Slangenkruid (Echium vulgare). Op de muren van de Saffenburg groeit Muurbloem (Cheiranthus cheiri). Bovenop groeit veel Kalkaster (Aster lynosyrus) en Sikkelgoudscherm (Bupleurum falcatum), Welriekende salomonszegel (Polygonatum odoratum) en Wimperparelgras (Melica ciliata). Verder staat er Wegedoorn (Rhamnus carthartica) en Kardinaalsmuts (Euonymus europaeus). Van bovenaf kijkt u uit op het dorpje Mayschoß en ziet hier de grote wijnkelder van de Winzergenossenschaft liggen. U loopt terug naar de T-splitsing en gaat hier rechtsaf om af te dalen naar Mayschoß. Via Mayschoß naar Altenahr. U daalt over een brede weg tussen wijngaarden door af richting Mayschoß en negeert alle zijwegen tot u bij een spoorbrug uitkomt. Aan de overkant ligt 200 meter verder het vakwerkstation van Mayschoß. Hier kunt u eventueel ook de trein naar Altenahr terug nemen. U heeft nu 11 kilometer afgelegd. Voor de spoorbrug gaat u linkssaf en volgt de Ahrtalweg (A). Op een Y-splitsing 30 m verderop gaat u rechtsaf over een veldweg tussen wijngaarden door. Even verderop ligt ook een verwilderde wijngaard waarin allerlei struiken en ruigtekruiden, zoals Koninginnekruid (Eupatoria cannabinum) en Viltig kruiskruid (Senecio erucifolius) zijn opgekomen. U negeert een weg van rechts en loopt daarna verder tussen het bos, met voornamelijk Haagbeuken (Carpinus betulus) en de spoordijk. Hier bloeit in de zomer veel Reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera) en Gewone hennepnetel (Galeopsis tetrahit). U negeert twee zijwegen naar links en blijft de spoordijk volgen. Al vroeg in het jaar bloeit hier Gevlekte dovenetel (Lamium maculatum) en Groot springzaad (Impatiens noli-tangere). Op de helling rechts groeien allerlei varens, waaronder Tongvaren (Phylytis scolopendrion), Gewone eikvaren (Polypodium vulgare), Steenbreekvaren (Asplenium trichomanes) en Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas). Dit komt door het koele en vochtige klimaat op deze noordhelling. Op de spoordijk groeit Springzaadveldkers en Glanzige ooievaarsbek (Geranium lucidum),deze laatste is herkenbaar aan zijn donkergroene, vlezige glanzende bladeren. Het pad loopt nu in een soort kloof tussen de hoge spoordijk en een rots. De boomlaag bestaat grotendeels uit Haagbeuk (Carpinus betulus). Hier groeit onder meer Tongvaren (Phylytis scolopendrion), Mannetjesvaren (Dryopteris filix-mas), Muursla (Mycelis muralis), Robertskruid (Geranium robertianum) en Klimop (Hedera helix). U loopt door een tunneltje onder de spoordijk door en volgt nu de Ahr stroomopwaarts. Langs de oever groeit veel Reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera), Kleine kaardenbol (Dipsacus pilosus), Gevlekte scheerling (Conium maculatum), Koninginnekruid en Moerasspirea (Filipendula ulmaria). U blijft de Ahr stroomopwaarts volgen en passeert na 500 meter een mooie overdekte houten brug en nog eens 500 meter verder een smalle voetgangersbrug bij Reimerzhofen. Hier blijft u ook op de linkeroever van het riviertje en blijft het bospad volgen tot u na nog eens 500 meter onder twee oude stenen spoorbruggen doorloopt. Iets verderop ligt een brug over de Ahr. U heeft nu 14,5 kilometer afgelegd. Hier steekt u over, gaat aan de overkant even naar rechts, steekt de drukke verkeersweg over en volgt deze linksaf tot u via een tunnel weer in Altenahr uitkomt. Een korte wandeling door het Langfigtal. Wanneer u er nog 3 kilometer aan vast wilt knopen, dan kunt u gewoon doorlopen met de Ahr aan uw rechterhand. U loopt door het prachtige Langfigtal, sinds 1983 een natuurreservaat. Hier zijn de wijngaarden verlaten en ervoor in de plaats zijn struwelen gekomen die plaats bieden aan allerlei soorten vogels, vlinders en sprinkhanen. U passeert een rotspartij waarop diverse planten die typisch zijn voor dit soort rotsen groeien. Zo staat er Torenscheefkelk (Arabis turrita), Karthuizer anjer (Dianthus carthusianorum) en Kalkaster (Aster lynosyris). Vanaf hier kunt u de Ahr ook goed overzien, mogelijk ontdekt u langs de waterkant een IJsvogel (Alcedo atthis) of een Waterspreeuw (Cinclus cinclus). Even verderop komt u uit in een hellingbos met veel Haagbeuken (Carpinus betulus). In de ondergroei staat onder meer Zwarte rapunzel (Phyteuma nigra), Witte klaverzuring (Oxalis acetosella), Witte veldbies (Luzula luzuloides) en Bosanemoon (Anemone nemorosa). Onder de Canada-populieren (Populus X canadensis) groeit Bleke schubwortel (Lathrea squamaria). U blijft het voetpad langs de Ahr volgen, gaat na circa 1,5 kilometer op een Y-splitsing rechtsaf en bereikt korte tijd later een brug over de Ahr. Aan de overkant gaat u linksaf en volgt het pad dat u nu eerst nog door een bos, maar even later tussen de Ahr en verlaten wijngaarden voert. U passeert een brug naar de Jugendherberge en loopt over een asfaltweg verder richting Altenahr. Vlak voor Altenahr ziet u nog loodrecht staande rotswanden waarop regelmatig een Slechtvalk (Falco peregrinus) zit. Er groeit ook Blauwgras (Sesleria varia) en Hertswortel (Libanotis montanus), een schermbloemige die laat in het jaar bloeit. In Altenahr gaat u op de verkeersweg linksaf en komt zo na 5 minuten weer uit bij de kerk waar de wandeling eindigt. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Op zoek naar verdwenen grenzen in het Preuswald. Tijdens deze 16,5 kilometer lange boswandeling gaat u op zoek naar verdwenen grenzen in het Preuswald, een deel van het Aachener Wald. U ontdekt de grensstenen van het Neutrale staatje Moresnet (1818-1919) en van de Burgunder Linie (1615/1724). Verder ziet u ook enkele grensstenen van het Aachener Reich en natuurlijk de drie grensstenen op het Drielandenpunt. U loopt ook over de Bittweg die al 180 jaar dient als pelgrimsroute tussen Aken en Moresnet-Chapelle. U kunt de route inkorten tot 12,5 kilometer. Vanuit Moresnet-Chapelle door het Belgische deel van het Preuswald. Startpunt (punt 1) van deze route is het Belgische plaatsje Moresnet-Chapelle. Desgewenst kunt u ook starten bij de Boudewijntoren op het Drielandenpunt (punt 3c) of bij de Wilhelminatoren op de Vaalserberg (punt 4). Dan moet u de routebeschrijving ook vanaf daar volgen. Vanaf de Place Arnold-Franck, langs de Rue de la Chapelle, de doorgaande weg tussen Gemmenich en La Calamine, gaat u linksaf langs de rand van het kruiswegpark dat u aan uw rechterhand houdt. U volgt zo de langgerekte parkeerplaats tot op een dwarsweg, de Rue du Calvaire. Deze steekt u over en loopt een voetpad tussen tuinen in. Daarna loopt u langs de achterkant van de huizen met aan uw linkerhand de Rodbuschkesbach die door een elzenbos stroomt. Langs het pad bloeit in het voorjaar Bosanemoon (Anemone nemorosa) en Witte klaverzuring (Oxalis acetosella). Op een Y-splitsing van bospaden bij een eik gaat u rechtsaf. U negeert een dalende holle weg van links en blijft doorlopen door het bos. U negeert ook een voetpad van rechts en een voetpad van links en passeert een perceel met Zwarte dennen (Pinus nigra). Na een hele tijd komt u op een kruising van boswegen. Hier gaat u rechtdoor (de tweede weg naar rechts dus inlopen) tot u op de verharde weg (Rue d`Aix) uitkomt. Hier gaat u linksaf en loopt onder het spoor door. Direct achter de spoorbrug gaat u rechtsaf, negeert een zijweg van rechts die langs het spoor loopt en slaat na 30 meter rechtsaf. U passeert enkele grilhutten en loopt verder in de richting van een weiland in het bos. Langs het pad groeit Boswederik (Lysimachia nemoralis) met kleine, gele stervormige bloemen. In de wegbermen aan weerszijden van de weg door het weiland groeit Muizenoortje (Hieracium pilosella), een klein geel bloempje met bladeren met een witte onderkant, Gevlekt hertshooi (Hypericum maculatum), met gele bloemtrossen, Duizendblad (Achillea millefolium) met witte bloeischermen, Gewone hoornbloem (Cerastium arvense) met kleine witte bloempjes, Grasklokje (Campanula rotundifolia) met blauwe klokjes, Schapezuring (Rumex acetosella) en Smalle weegbree (Plantago lanceolata). Direct nadat u de weide gepasseerd bent gaat u linksaf. Langs de weg staan veel stobben van Zomereiken (Quercus robur) met Eikvarens (Polypodium vulgare) aan de voet en veel Hulst (Ilex aquifolium), die verderop zelfs een complete hoge heg vormt. Verder staat er Trosvlier (Sambuccus racemosa) en Gewone kamperfoelie (Lonicera periclymenum). Aan het eind van het weiland links negeert u een pad van links. Langs de weg groeit veel Lelietje-van-dalen (Convallaria majalis) en Dalkruid (Maianthemum bifolia). Bij een kruising met een wegkruis loopt u rechtdoor en blijft de hoofdweg volgen die met een + gemarkeerd is. Deze slingert door zomereiken-berkenbossen, die afgewisseld worden met Fijnsparrenpercelen. U negeert ook de overige wegen van links en van rechts. U komt langs een bospoel met een bank. Deze staat ´s zomers regelmatig droog en is door het vele Mannagras (Glyceria fluitans) dan bijna niet zichtbaar. Hier groeien veel Zwarte dennen, Grove dennen (Pinus sylvestris) en Japanse lariksen (Larix kaempferi) met in de ondergroei veel Blauwe bosbes (Vaccinium myrtillus), Struikheide (Calluna vulgaris), Bochtige smele (Deschampsia flexuosa) en Adelaarsvaren (Pteridium aquilinium). Grove dennen zijn hier in de 19e eeuw veel aangeplant op de zandgronden, die bestaan uit Akense en Vaalser groenzanden uit het Krijt. Het hout werd gebruikt in de mijnbouw en industrie. U blijft de bosweg met het +-teken volgen en bereikt langs een perceel met jonge Beuken een parkeerplaatsje met een schuilhut. Bij het wegkruis neemt u de derde weg linksaf en negeert de asfaltweg rechtdoor. Na 30 meter passeert u een parkeerterrein in het bos. U loopt door een bos met Amerikaanse eik (Quercus rubra) en verderop weer door een Grove dennenbos. U negeert twee zijwegen van rechts en één van links. Op een Y-splitsing houdt u rechts aan. Voor u uit doemt de Duitse zendmast van Mulleklenkes op. Langs het pad groeit Koniginnekruid (Eupatoria cannabinum), Gewone kamperfoelie (Lonicera periclymenum), Gevlekt hertshooi en Kale jonker (Cirsium palustre). U loopt nu tussen jonge en oude lorken door. U negeert een weg van links en gaat op een Y-splitsing meteen daarna rechtsaf langs een fijnsparrenbos. Op een Y-splitsing 50 meter verderop gaat u linksaf. U blijft de hoofdweg volgen en negeert twee zijwegen van rechts en een van zijweg van links. De weg begint te stijgen en wordt enigszins hol. In de wegberm groeit Dubbelloof (Blechnum spicant), Muursla (Mycelis muralis), Witte klaverzuring (Oxalis acetosella), Echte guldenroede (Solidago virgaurea), Fraai hertshooi (Hypericum pulchrum) en Bosereprijs (Veronica montana). Op kruispunt bovenaan voor een soort dal gaat u linksaf langs een perceel met Fijnsparren (Picea abies). U negeert enkele zijpaden en volgt de bosweg circa 300 meter tot op een kruispunt van brede boswegen waar u linksaf gaat. U loopt nu door een zomereikenbos. Circa 120 meter verderop gaat u op een kruispunt van bospaden rechtdoor bergop door een eiken-beukenbos met veel Hulst (Ilex aquifolium). U passeert een hardsteen met de inscriptie MH op de ene kant en G op de andere kant. U negeert een pad van links en volgt het smalle stijgende pad. Even verderop passeert u een grenssteen van Preuse 1724 nr 10. Deze grenssteen markeerde de grens van het Königswald, waarin geen hout mocht worden gesprokkeld zoals in het gemeenschappelijke bos elders. Deze grenssteen werd ten tijde van de Oostenrijkse overheersing, in 1724, hier neergezet. Op het pad dagzoomt het vuursteeneluvium. Het vuursteeneluvium is het restant van een circa 50 meter dikke laag kalksteen die hier vroeger is afgezet. De kalksteen is in de loop van de miljoenen jaren opgelost en uitgespoeld en alleen de harde delen, klei, zand en vuursteen, zijn overgebleven. Langs het pad groeit veel Bosanemoon en Witte klaverzuring. U blijft het pad volgen en komt uit op een kruispunt met een betonnen kruis dat op een boomstam lijkt. Het opschrift luidt: “Die Aachener Pilger 1960”. U staat nu weer op de Bittweg. Hier moet u in principe rechtsaf. U kunt er echter ook voor kiezen om even 30 meter rechtdoor te lopen tot bij een grenssteen met het Gulden vlies uit 1615. Ook deze steen markeerde het Königswald, maar dan in de periode waarin Spaans-Habsburg aan de macht was. Deze staat ongeveer 8 meter links van de hoofdweg en is via een smal paadje te bereiken. Hier groeit ook weer veel Witte veldbies. U volgt nu de Bittweg richting Aken. Deze loopt als een brede weg door een mooi bos met veel eiken en Beuken. Langs het pad groeit veel Groot springzaad (Impatiens noli-tangere) met dooiergele bloemen met een gebogen spoor. Verder groeit er Bosandoorn (Stachys sylvatica) met paarse bloemen en Bosveldkers (Cardamine flexuosa) met witte bloemen. Vlak voor een kruising staan rechts veel Douglassparren (Pseudotsuga menziesii). Deze verschillen van Fijnsparren (Picea abies) door hun ruwe, diep gegroefde stam en de citroengeur van de naalden. Op een kruispunt staat een rood kruis voor de Aachen-Moresnetter Fussprozession uit 1958 (Punt 2). Hier kunt u de route afkorten tot 12 kilometer door linksaf te gaan, twee wegen van rechts en een weg van links te negeren, een kruising over te steken en langs de Boudewijntoren (punt 3a) weer naar het Drielandenpunt te lopen. Naar de Duitse kant van het bos. Voor de lange route gaat u op het kruispunt met het rode kruis rechtsaf. Na 150 meter gaat u op het punt waar de Fijnsparren rechts ophouden linksaf over een bospad door een beukenbos. Direct voorbij een klein perceel met Fijnsparren liggen enkele prehistorische grafheuvels uit de Bronstijd (2000-1000 voor Christus). Deze liggen niet toevallig op deze plek, het is namelijk de hoogste plek van het hele gebied. Toen de grafheuvels aangelegd werden groeide hier nog geen bos en waren ze dus van verre zichtbaar. Het smalle pad loopt verder langs een grote open plek aan uw linkerhand en enkele kleinere open plekken aan uw rechterhand. Op het pad groeit Ruwe smele (Deschampsia cespitosa) en IJle zegge (Carex remota). U volgt het pad in de richting van de zendmast van Mulleklenkes, houdt op een Y-splitsing van bospaden links aan en komt uit op een bosweg waar u linksaf gaat. U loopt nu langs de Duits-Belgische grens, herkenbaar aan een aarden wal die vroeger het Aachener Reich afgrensde vol met Witte veldbies (Luzula luzuloides). Na 100 meter staat u op een kruispunt met de Bittweg. Hier staat een wegkruis met als opschrift : Mein Jezus Barmherzigkeit 1969. Er zijn enkele spoorrails in de grond gestoken om te voorkomen dat smokkelaars zomaar de grens zouden kunnen passeren. Circa 15 meter over de kruising staat een vierkante zandsteen. Deze draagt aan een kant een adelaar en stamt van de grens van het Aachener Reich uit de 17e eeuw. De grens was niet alleen met grensstenen, 138 in totaal, gemarkeerd, maar ook met een greppel, de Aachener Landgraben. De wallen langs deze greppel waren beplant met beukenhagen. Vlakbij de grenssteen zijn nog enkele oude, vertakte Beuken, overgebleven. Op het kruispunt gaat u rechtsaf over de zogenaamde Moresneter weg. Aangezien de Bitweg aan de Duitse kant naar Moresnet leidt en aan Belgische zijde naar Aken, heet ze in Duitsland Moresneter weg en in België Rue d´ Aix. U negeert een weg van links en passeert een kleine versperring met betonnen zuiltjes uit de Tweede Wereldoorlog die ook dienden om de grens moeilijker passeerbaar te maken. U negeert een weg naar rechts en passeert een wegkruis. Op een Y-splitsing met de Karlshöherhochweg met een wegkruis neemt u de verharde weg die linksaf gaat. In de wegberm groeit Muursla, Groot springzaad, Witte klaverzuring, Boswederik (Lysimachia nemorum) en Robertskruid (Geranium robertianum). U blijft de verharde weg volgen tot op een dwarsweg met een paddestoelhut. Hier gaat u linksaf. Rechts in het dal ligt het Adamshäuschen, een oude boswachterswoning. Aan de zijkant is de Akense adelaar met eronder het jaartal 1605 aangebracht. U passeert een kruisbeeld en gaat linksaf via een brede bosweg. U negeert een oprit van de Kneipp-Verein Aachen 1894 E.V. Ongeveer 20 meter verderop neemt u een smal voetpad rechtsaf door een perceel met Fijnsparren. U komt uit aan de rand van het bos waar u prachtig uitzicht heeft op het bos, het Klinikum, het moderne ziekenhuis van Aken, de steenberg van de mijn Adolf in Merkstein en de Lousberg. U negeert een pad van links en daalt via een volgend pad aan de linkerkant weer af door een smalle strook met lariksen. Op een dwarspad gaat u rechtsaf. Onderaan negeert u een zijweg van rechts en een zijweg van links en klimt weer omhoog. Bovenaan negeert u een weg van links en loopt verder tussen weilanden door. Aan de overkant gaat u in het bos linksaf. In het bos groeit veel Gewone kamperfoelie en Hulst (Ilex aquifolium). U negeert een voetpad van links en op een vijfsprong gaat u rechtsaf over de Friedrichsweg. In de wegberm groeit Speenkruid (Ranuculus ficaria), Boszegge, IJle zegge, Groot springzaad, Bosandoorn en Kleine maagdenpalm (Vinca minor) met leerachtige bladeren en blauwe bloemen. U loopt langs een beukenbos met opvallend veel Hulst erin. U kijkt uit op de Boudewijntoren en het Türmchen ofwel Haus Am Beek, een oude wachttoren van het Aachener Reich. Na enkele honderden meters kunt u linksaf over een veldweg tussen weilanden door. Onderaan gaat u via een tunneltje onder het spoor door. U passeert de boerderij Gut Reinartzkehl en steekt ongemerkt de Dorbach over en gaat op de dwarsweg linksaf. Aan het eind van de weg gaat u rechtdoor via een smal voetpad. Langs het pad staan veel Gewone essen (Fraxinus excelsior), Haagbeuken (Carpinus betulus) en Hazelaars (Corylus avellana) deels als knotboom, Hulst, Klimop, Schaduwgras (Poa nemoralis) en Speenkruid. Op een dwarsweg gaat u linksaf en steekt via een brug het spoor over. Let eens op de kasteelachtige ingang van de spoortunnel met zijn kantelen. U loopt verder via een holle weg met dassenburchten. Verderop wordt het voetpad gezoomd door een bomenrij waarin hier en daar ook Gevlekte aronskelk (Arum maculatum), Speenkruid, Gewone hennepnetel (Galeopsis tetrahit) en Gewoon schaduwkruiskruid (Senecio fuchsii) groeit. Waar het weiland aan uw rechterhand ophoudt, dit is bij grenspaald 1026 van de Duits-Belgische grens, gaat u rechtsaf bergop. U loopt langs een jong berkenbos en blijft de Duits-Belgische grens volgen. Daarna gaat u verder door een naaldbos en voorbij grenssteen 1029 ook langs een beukenbos. Op een geasfalteerde dwarsweg gaat u rechtsaf in de richting van de Boudewijntoren (Punt 3b). Door bij een verkeersweg de eerste weg linksaf het bos in te volgen kunt u de route hier wederom met drie kilometer afkorten. U leest dan verder bij „Langs de Grensstenen van Neutraal-Moresnet“. Door het Drielandenbos. U loopt door tot bij de drie grensstenen op het hoogste punt van Nederland. Hier gaat u linksaf en passeert aan uw linkerhand een grote steen met een monument voor de Euregio Maas-Rijn en het labyrint dat aan uw rechterhand ligt. Aan uw linkerhand kijkt u uit op het Preuswald en negeert een weg naar rechts. U loopt nu tussen een groot grasveld (links) en een sparrenbos (rechts). In de bosrand staat veel Trosvlier (Sambuccus racemosa). Waar het grasveld eindigt, negeert u een weg die rechtsaf slaat en neemt de volgende weg rechtsaf door een Fijnsparrenbos. Op een Y-splitsing neemt u het rechterpad. U negeert even verderop een voetpad van rechts en 50 meter verder ook een smal pad van links. Langs een picknickplaats bereikt u weer de rand van het grasveld. U blijft dit volgen en gaat dan linksaf en steekt de verkeersweg over. U komt uit bij de Wilhelminatoren, een uitkijktoren op het Nederlandse deel van de Vaalserberg. Op de parkeerplaats (punt 4) loopt u van de Wilhelminatoren af in de richting van een klein wit gebouwtje midden op de parkeerplaats. U loopt het bos in en komt uit op een dwarspad. Dit loopt parallel aan de Nederlands-Duitse grens. Hier staat vlakbij grenssteen 193H een mooie oude grenssteen van de Vrije Rijksstad Aken. In 1166 liet Konig Barbarossa de eerste stadsmuur om Aken bouwen. Circa honderd jaar later was de stad alweer zover gegroeid dat er een tweede ommuring nodig was. In 1338 werd besloten niet alleen de binnenstad, maar het hele gebied dat bij de Vrije Rijksstad Aken hoorde, te markeren. Er werd een greppel (Landgraben) gegraven en bij de grensoverschrijdende wegen en paden werden grensstenen geplaatst. In 1694 waren er nog 63 grensstenen over. De greppel is bijna overal verdwenen, maar hier en daar staan wel nog grensstenen. U gaat op het dwarspad rechtsaf en volgt dit langs de Nederlands-Duitse grens. U passeert eerst een klein stukje Fijnsparrenbos aan de rechterkant en een gemengd eiken-berkenbos aan de linkerkant. Ook passeert u enkele grensstenen. U daalt af en passeert een soort brandgang met bovenaan een café. Hier groeit Lijsterbes (Sorbus aucuparia), Framboos (Rubus idaeus), Lancetbladig wilgenroosje (Epilobium angustifolium), Adelaarsvaren (Pteridium aquilinum) en Ruwe berk (Betula pendula). Het pad stijgt weer en na enkele honderden meters bereikt u vanzelf de Drie grensstenen op het hoogste punt van Nederland (322,5 meter boven N.A.P.). U loopt rechtdoor langs de Boudewijntoren (punt 3c) en komt dan uit op een vijfsprong. Hier neemt u de tweede weg naar rechts die links langs een gemetselde pilaar loopt. Dit is het restant van een vredesmonument uit de tijd van de Koude Oorlog. Langs de grensstenen van Neutraal-Moresnet. U loopt over een dalende bosweg die daarna in een kaarsrechte lijn over glooiend terrein verloopt. Na circa honderd meters ziet u aan uw linkerhand een hardstenen grenssteen van het voormalige neutrale staatje Moresnet met nummer XXXII. U loopt nu langs een bos met Fijnsparrren (Picea abies) en ziet in de wegberm Witte veldbies (Luzula luzuloides), een bijzondere grassoort die typisch is voor de hoger gelegen gebieden op het vuursteeneluvium. Dit vuursteeneluvium vormt de ondergrond van het Preuswald, en ook van het Vijlenerbos. De vuursteen is overgebleven nadat de humuszuren de kalksteen, met name het Gulpense krijt, hadden opgelost. U loopt nu langs twee grensstenen (nummer XXXIII en XXXIIII), negeert een weg naar links en daalt af langs een jonge aanplant van Gewone essen en Beuk (Fagus sylvatica). Onder een volwassen Beuk staat grenssteen XXXVI. Iets verderop staat bij grenssteen XXXVII ook een wegkruis. Dit wegkruis staat in een opvallende rij bomen, die op de grens van het Pruisische rijk zijn geplant. Als u deze grens ongeveer 75 meter rechtsaf volgt ziet u hiervan een oude grenssteen staan. Deze draagt als opschrift Preuse 1724 en het Sint-Andreaskruis. Hiertoe neemt u bij het wegkruis een voetpad rechtsaf. Preuse heeft hier overigens niets met Pruissen te maken, maar betekent gewoon grens. Het Preuswald is dus eigenlijk gewoon het grensbos. Kiest u hier niet voor of heeft u dit al gedaan, dan gaat u bij het wegkruis linksaf bergop over een smal stijgend pad dat de bomenrij volgt. Aan de voet van een oude Beuk ontdekt u nog een prachtige oude grenssteen van Bourgondië met het Gulden vlies (Toison d´Or) en de Bourgondische sabel (Briquet de Bourgogne) uit 1615. Hier groeit ook veel Witte veldbies. Op een omgekeerde Y-splitsing staat onder een vertakte Beuk, waarschijnlijk een oude grensboom, weer een grenssteen van Preuse met het Sint-Andreaskruis uit 1724. Op deze omgekeerde Y-splitsing negeert u de weg van links en loopt rechtdoor langs een jonge aanplant van Douglassparren. Op een kruispunt gaat u rechtsaf over een smal pad langs de rand van de aanplant van Douglassparren. Langs het pad groeit Ruwe smele (Deschampsia cespitosa), een gras met brede, ruw aanvoelende bladeren Blauwe bosbes (Vaccinium myrtillus) en Witte veldbies. Op een omgekeerde Y-splitsing houdt u rechts aan. U loopt nu door een hoog opgaand fijnsparrenbos met langs het pad Hengel (Melampyrum pratense), een halfparasiet met geelwitte bloemen, en Framboos (Rubus idaeus), Gewoon schaduwkruiskruid (Senecio fuchsii) en Gewone engelwortel (Angelica sylvestris). Op een kruispunt in dit fijnsparrenbos gaat u linksaf en volgt weer de grens van Neutraal-Moresnet. Langs het pad staat Pijpenstrootje (Molinea caerulea), Valse salie (Teucrium scorodonium), en Bosandoorn (Stachys sylvatica). Al snel passeert u grenssteen XXXXI van Neutraal Moresnet en daalt af langs een lorkenbos met veel Adelaarsvaren (Pteridium aquilinum) en Sporkehout (Rhamnus frangula) erin. Op het dwarspad bij grenssteen XXXXII gaat u rechtsaf. U loopt nu over de Bittweg. Dit is een oude weg die al in de Bronstijd gebruikt werd. Sinds 1863 trekt iedere woensdag een bidprocessie van Aken naar Moresnet-Chapelle. Er staat een wegkruis voor Therese Göttgens uit Würselen die hier op 15 september 1937 overleed. Vlak vóór het kruis en ook iets er voorbij staan enkele Wilde mispels (Mespilus germanicus). Ook groeien er Bosanemonen, Bosbingelkruid (Mercurialis perennis) en Gevlekte aronskelk (Arum maculatum). Links in het bos verborgen staan nog twee grensstenen van Neutraal Moresnet. Langs het pad staan veel Hazelaars (Corylus avellana). Op een kruispunt met een groot rood kruis gaat u rechtdoor over de Bittweg. Langs het pad groeit veel Hengel, Gevlekt hertshooi, Witte veldbies en Adelaarsvaren (Pteridium aquilinum). U blijft de Bittweg volgen tot u bij het spoor uitkomt. U loopt onder het spoor door en volgt de verkeersweg (Rue d´Aix) tot op een kruispunt. Hier gaat u rechtsaf en meteen weer linksaf. U volgt nu een voetpad tussen twee muren door in de richting van Regina Moresnet. Rechts ligt het kruiswegpark. Aan uw linkerhand komt u eerst langs de kluis en daarna bij de kerk van Moresnet-Chapelle (punt 1). Hier eindigt de route. Mogelijk heeft u nog tijd en zin om de kruisweg, een van de mooiste van Europa, te bekijken alvorens een plekje te zoeken in een van de cafés van Moresnet-Chapelle. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Klimaat in het Ahrdal. Het dal van de Ahr heeft een gematigd Atlantisch klimaat. Het Ahrdal heeft een redelijk gering hoeveelheid neerslag. Dit komt omdat het dal van de Ahr aan de lijzijde van de Eifel ligt. De vochtige westenwinden van de Atlantische oceaan hebben hun neerslag al laten vallen boven de heuvels van de Eifel en komen als droge winden hier uitgeregend aan. Vooral de middenloop van de Ahr kent lage hoeveelheden neerslag. De neerslag komt nauwelijks boven de 600 millimeter uit. In Altenahr werd bij een berekening in 1966 een hoeveelheid van 619 millimeter jaarlijkse neerslag op de lange termijn vastgesteld. In Ahrweiler bedroeg de hoeveelheid neerslag toen circa 625 millimeter. Tussen 1891 en 1930 lagen de hoeveelheden zelfs nog veel lager, namelijk 563 millimeter voor Altenahr en 576 millimeter voor Ahrweiler. Meer dan 30% van de neerslag valt in de zomermaanden. Op 15 dagen per jaar, waarvan zeven dagen tussen juni en augustus valt meer dan 10 millimeter neerslag. Gedurende 23 dagen per jaar valt er sneeuw en de duur van een gesloten sneeuwdek ligt rond de 21 dagen. Ter vergelijking, in de Ahreifel ligt er gedurende 30 tot 50 dagen per jaar een gesloten sneeuwdek. Belangrijk voor onder meer de wijnbouw in het dal van de Ahr is de hoeveelheid zonneschijn. Gemiddeld schijnt de zon 1285 uur per jaar, hetgeen uitkomt op 3,5 uur per dag. De periode mei tot augustus, met gemiddeld meer dan 160 uur zon per maand, is de zonnigste periode van het jaar. Dit is echter tegelijkertijd de periode die het rijkst is aan neerslag. De combinatie van veel zon en voldoende neerslag is belangrijk voor de wijnbouw, dit valt met name in de maand juni op. Ook in de maand september, wanneer de druiven rijpen, bedraagt de hoeveelheid zon nog steeds 140 uur. De gemiddelde temperatuur kan bij dergelijke hoeveelheden zonneschijn natuurlijk niet achterblijven. In de Ahreifel ligt de gemiddelde temperatuur gedurende het jaar tussen 7 en 9º C. In het dal van de Ahr ligt de gemiddelde temperatuur op 9,5ºC. Dit geldt vooral voor de midden- en de benedenloop van de Ahr. Het verschil tussen de gemiddelde maximumtemperatuur (14º C) en de gemiddelde minimumtemperatuur (4,5ºC) ligt ook slechts op 10º C. Hierbij is goed de matigende invloed van de westenwinden te merken. Ter vergelijking, in de aangrenzende Ahreifel is het verschil 16º C. In het dal van de Ahr bedraagt de lengte van de vegetatieperiode, de periode tussen de laatste en de eerste vorst, gemiddeld 180 dagen. Op de hoogvlaktes van de Ahreifel duurt de vegetatieperiode slechts 150 dagen. Ook het begin van de lente, te meten aan de bloei van de appelbomen, begint in het Ahrdal (rond 1 mei) een dikke week vroeger dan in de hogere delen van de Ahreifel. Overstromingen zijn in het Ahrdal niet algemeen, maar als ze voorkomen zijn ze meestal wel van enorme omvang. De resultaten zijn af te lezen aan de waterstandsstrepen in de tunnel in Altenahr. ''s Zomers heeft de Ahr eigenlijk slechts weinig water. Het komt zelfs regelmatig voor dat het water in de benedenloop zelfs helemaal in de bodem wegsijpelt en onderaards naar de Rijn stroomt, zodat de bedding dan helemaal droogvalt ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Ahrhütte. Ahrhütte, een klein dorpje met circa 220 inwoners, was in de Middeleeuwen een plek waar de Hertogen van Aremberg een hoogoven bezaten. Zij leverden hun producten aan de wapenfabrieken in Luik. De ertsen werden gewonnen bij Freilingen, Lommersdorf en Ripsdorf. Deze ertsen hadden een hoge kwaliteit en werden derhalve eeuwenlang gedolven. In Ahrhütte werden sinds 1475 ijzer voor de bouw, staven van ijzer en wapens gemaakt. De Graven van Aremberg hadden in Ahrhütte hun eigen wapensmederij. Rond 1601 bestond Ahrhütte uit 20 huizen. De industrie aan de Ahr met zijn hoogoven (Eisenhütte) gaf het plaatsje zijn naam. Later kwam ook het deel aan de andere kant van de Ahr, waar reeds een molen stond, erbij. Deze straat heet ook nog steeds de "Mühlenberg". Vanaf de herfst van 1624 tot en met mei 1625 werden in Ahrhütte 260 wagens ijzererts uit Lommersdorf verwerkt. In de Amerikaanse burgeroorlog (1861-1865) werden zelfs hier geproduceerde wapens ingezet. In het voormalige restaurant "Zur Linde" (met op de gevel het Arembergse wapenschild met de hertogskroon, een hermelijn en het Gulden vlies), was rond 1677 het hoofdkantoor (Reitmeisterhaus) van de hoogovens gevestigd. Ook de haardplaten die hier gemaakt werden zijn beroemd. Boven de voormalige fabriek lag eertijds het ambtsgebouw uit 1549 van de Arembergse leenman. Ahrhütte werd vroeger door de Ahr in tweeën gedeeld, de noordelijke oever met de hoogoven hoorde bij Lommersdorf en dus tot het Hertogdom Aremberg, de zuidelijke oever hoorde bij de heerlijkheid Dollendorf. In het dorp staat ook nog de 16e eeuwse Stollenhof, genoemd naar de voormalige bezitter en leenheer Stoll. Naast de hoogoven van Ahrhütte lagen er nog twee andere hoogovens, waaronder de Antweiler Hütte.In de late Middeleeuwen werd bij Dorsel nog een derde hoogoven, de Stahlhütte, gesticht. Ahrhütte werd toendertijd aangeduidt met "Forges d'' Ahrhüth" of in de volksmond met "Op dr Hött" und Ahrhött". De hoogovens werden gestookt met houtskool. Deze werd vanuit de omgeving aangevoerd met uit dunne staven gevlochten karren met twee wielen welke door ossen werden getrokken. In 1855 werd in Ahrhütte nog gestart met de nieuwbouw van een hoogoven, maar door de achteruitgang van de staalindustrie in de Eifel, moest in 1870 de laatste hoogoven worden gesloten. Niet lang daarna werden er in Ahrhütte stenen gebakken, maar dit leverde lang niet zoveel op als de hoogoven. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Altenahr. Altenahr is een bekend toeristenplaatsje. Veel winkeltjes met souvenirs, een stoeltjeslift, een western-café, een ijscafe, veel café´s en eetgelegenheden sieren het stadsbeeld. Altenahr is al sinds het eind van de 19e eeuw in trek bij toeristen. Het was destijds al goed bereikbaar via een tunnel die al in 1833 geopend werd. Tevoren moest men via een moeilijke afdaling in het dorp komen. Tot in de late Middeleeuwen liepen de hoofdwegen voornamelijk over de hoogtes, de waterscheidingen waren meestal de plek voor een weg. Uitzonderingen hierop vormden grote rivierdalen zoals het Rijndal. In het dal van de Ahr voerde de oude weg door het dal tot Ahrweiler. Daarna verliep de weg over de hoogte aan de Altenwegshof („Alter weg“) tot Dernau, omdat op de plek van de Bunte Kuh het Ahrdal zo smal was dat er geen plaats was voor een weg. Tussen Dernau en Rech was een dalweg mogelijk. Na het oversteken van de Ahr voerde de weg over een heuvel langs de Saffenburg. Alternahr was over een hoog gelegen weg vanuit Dernau te bereiken of over een voetpad van Reimerzhoven langs het Weiße Kreuz. De doorgaande weg door het Ahrdal werd pas in 1830 gebouwd. Burg Are. Deze route werd vroeger bewaakt door Burg Are die nog steeds het aanzien van het plaatsje beheerst. Burg Are was ooit in het bezit van de Keulse aartsbisschop. In het begin van de 18e eeuw werd Burg Are verwoest. Van bovenaf is het uitzicht op Altenahr schitterend. Burg Are ontstond rond 1121 en was de zetel van de Grafen von Are. In 1246 schonken deze haar aan de Keulse aartsbisschop. Deze gebruikten de in rotsen uitgehakte kelder direct als gevreesde kerker voor Keulse patriciërs. In de loop der eeuwen werd de burcht tot een sterek vesting uitgebouwd. In 1690 werd de burcht na een negen maanden lange beschieting en belegering door de Fransen veroverd en tot 1706 door hun bezet. Daarna zette het Keulse Domkapittel een bezetting op de burcht die een dusdanige plaag voor de omgeving werd dat Keurvorst Joseph Clemens in 1714 de burcht veroveren liet en haar daarop opblies. Burg Are bestond vroeger uit een onregelmatige rechthoek. Van de burcht zijn nog hoektorens en poorttorens behouden. Ook resten van de ommuring en van de palas uit de 12e tot 15e eeuw zijn nog behouden. De burchtkapel van omstreeks 1200 telde vroeger twee verdiepingen, waarbij de onderste verdieping voor de gewone mensen bedoeld was. Resten van de kruisgewelven van de kapel zijn nog herkenbaar. Kirche Maria Verkündung. Midden in Altenahr ligt de parochiekerk, opgetrokken uit breuksteen. Hoewel de kerk vaak verbouwd is, is het oorspronkelijke romaanse karakter uit de 12e eeuw nog duidelijk aanwezig. Bij de kerk hoort een vierkante toren. De kerk bestond al in 1166. In 1892 werd het schip vergroot. Het interieur bestaat uit lage, donkere zijschepen die door smalle bogen op stevige vierkante pijlers van het verhoogde middenschip worden gescheiden. Versieringen ontbreken vrijwel geheel. Aan het eind van het rechter zijschip is de voormalige sacristie veranderd in een kapel. Het hoofdkoor is gotisch en stamt uit 1326. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De Bever (Castor fiber) in de Duitse Eifel. Tussen 1981 en 1989 werden in het stroomgebied van de Rote en de Weisse Wehebach en de Kall 12 Bevers uitgezet. De eerste 8 dieren waren afkomstig van een Beverfarm in Popielno in Noord- Oost- Polen. Het zijn nakomelingen van dieren uit het Voronezh-reservaat in Rusland (Castor fiber osteuropaeus) en het stroomgebied van de Nemunas-rivier in Wit-Rusland/Litouwen (Castor fiber belarusicus) (Zurowski, 1989). Het is een mengpopulatie van twee bevervormen. De populatie van de Elbe en die van Oost-Europa zijn lange tijd gescheiden geweest, maar blijken zich wel succesvol te kunnen kruisen. Dit gebeurt overigens ook langs de Oder aan de Oost-Duitse grens waar de in Duitsland en in Polen uitgezette populaties elkaar ontmoeten. De laatste vier uitgezette exemplaren waren in Polen in het wild gevangen. Vanuit het gebied van Kall en Wehebach zijn de Bevers in de loop der jaren uitgezwermd over de gehele Eifel. In het stroomgebied van de Duitse Rur werd de populatie in 1994 op 50-60 exemplaren geschat en werden 10 burchten gevonden. Bever langs de Rur bij Küchelscheid. Op 11 juli 1990 wordt voor het eerst melding gemaakt van een Bever (Castor fiber) langs de Rur bij Küchelscheid (Huijser & Nolet, 1991). Deze is waarschijnlijk afkomstig van de tussen 1981 en 1989 uitgezette populatie in de Weisse Wehebach. Hier werden dieren van de Oost-Europese vorm Castor fiber vistulanus uitgezet. Literatuur. Huijser, M.P. & B.A. Nolet, 1991. Eerste waarneming van een Bever Castor fiber in België na 1848. Lutra, vol. 34 (1991): 43-44. Zurowski, W. 1989. Wiederaufbau des Biberbestandes in Polen-Vorteile und Gefahren der Zucht: 219-235. In: E. Schneider (ed). Die Illusion des Arche Noach: Gefahren für die Artenerhaltung durch Gefangenschaftszucht. ECHO Verlag, Göttingen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Bruinkoolgroeve Hambach. De bruinkoolgroeve Hambach is de grootste groeve van de firma Rheinbraun, tegenwoordig RWE Power AG genoemd. In 1978 werd begonnen met de winning. In 2007 omvatte de groeve een oppervlak van 3.389 hectare. In totaal ligt er een concessie van 8.500 hectare waardoor deze groeve de grootste dagbouwgroeve van Duitsland is. In de groeve wordt jaarlijks circa 40 miljoen ton bruinkool gewonnen. In 2003 schatte men de resterende hoeveelheid bruinkool op 1.855 miljoen ton. In 2007 schatte men de resterende hoeveelheid op 1.772 miljoen ton. De groeve is behoorlijk diep, de bodem van de groeve ligt op 293 meter beneden NN en zelfs 399 meter onder oppervlak van de zuidoostelijke groeverand die op 106 meter boven NN ligt. Het is dus niet alleen de grootste, maar ook de diepste dagbouwgroeve in Duitsland. Jaarlijks komt er 250-300 miljoen m3 aan overtollige grond vrij. De verhouding tussen overtollige grond en bruinkool bedraagt 6,2:1. De gewonnen bruinkool wordt over de Hambachspoorlijn naar Bergheim-Auenheim getransporteerd en van daaruit via de noord-zuidspoorlijn naar de energiecentrales Niederaußem, Neurath, Frimmersdorf en Goldenbergwerk bij Hürth-Knapsack getransporteerd. Een deel van de overtollige grond wordt via transportbanden naar de uitgeputte dagbouwgroeve Bergheim getransporteerd. De bedoeling is dat deze groeve volgestort en vervolgens gerecultiveerd wordt. In het verleden werd de grond op de nabijgelegen Sophienhöhe gestort, die 200 meter boven de omgeving uitsteekt. Om deze enorme groeve te kunnen maken moest een aantal dorpen en gehuchten worden verplaatst. De dorpjes Lich, Steinstraß en Etzweiler zijn reeds verplaatst. Etzweiler behoorde vroeger tot Elsdorf, het dorp werd in 2003 verplaatst en sinds 2005 lag er alleen nog een aantal ruïnes. Lich en Steinstraß, die tot Niederzier behoorden, werden in 1989 verplaatst en in hetzelfde jaar werd op de plek van de dorpen de Sophienhöhe gestort. De dorpjes Morschenich en Manheim moeten nog verplaatst worden. Een groot probleem vormt de uitstoot van fijnstof in het gebied rondom de groeve. Men schat dat 25% van het fijnstof in deze regio afkomstig is van de groeve. Om dit probleem op te lossen worden op de hellingen van de stortbergen bomen geplant, worden de braakliggende stukken met gras ingezaaid, worden er stabiele wegen en transportbanden gebouwd om zo voor minder stof te zorgen, de bovenrand van de af te graven randen, de noordrand, de opslagplaatsen voor bruinkool worden met water besproeid. Tijdens het graven wordt ook vanaf de baggers op de afvalgrond gesproeid. Nadat de groeve helemaal is afgegraven zal door de ophoping van circa 10 km3 grond op de Sophienhöhe en de afgegraven bruinkool een groot gat overblijven. De bedoeling is dat dit na de beëindiging van de winning met water gevuld zal worden. Hierdoor zal een kunstmatig meer met een oppervlak van 4200 hectare ontstaan, waarbij de waterdiepte maximaal 400 meter zal bedragen. De inhoud van dit meer wordt geschat op 3,6 miljard m3. Dit zou de diepste en op de Bodensee na de grootste waterplas van Duitsland worden, wanneer gekeken wordt naar het watervolume. Men is er nog niet over eens hoe het water in de groeve moet komen, dit kan uit de Rur of de Erft gehaald worden, maar het kan ook door een pijpleiding uit de Rijn worden gehaald. Het vullen zal echter enkele tientallen jaren in beslag nemen zodat het gat pas rond 2100 geheel gevuld zal zijn. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Het vulkaangebied van de Westelijke Eifel. Het vulkaangebied in de westelijke Eifel vormt een circa vijftig kilometer lange strook van vulkanische verschijnselen. Het werd gevormd in het Kwartair (2 miljoen tot 10.000 jaar geleden). In het zuidoosten ligt de grens bij Bad Bertrich nabij het dal van de Moezel. Hier hebben de lavastromen zo nu en dan de Ueßbach opgestuwd. In het noordwesten ligt de grens bij Ormont, met de eenzame slakkenkegel van de Goldberg nabij de Belgische grens. Aan de zuidwestkant liggen alleen bij Manderscheid en bij Birresborn kleine groepjes vulkanen voor het westelijke vulkaangebied. Het gebied nadert het vulkaangebied van de Oostelijke Eifel (het Laacher See-gebied) tot op bijna tien kilometer afstand. In het Pleistoceen, de periode van de IJstijden (de afgelopen 400.000 jaar) heeft het zich gevormd. Pas aan het einde van deze vulkanische periode, ten tijde van de Wurm-IJstijd, zijn de Maare ontstaan. Het zijn de jongste vulkanische verschijnselen van zowel de Eifel als van geheel Midden-Europa. Hun leeftijd is vast te stellen aan de pollen van allerlei planten die zich hebben afgezet op de bodem van enkele Maare. Deze konden, doordat ze luchtdicht op de bodem van de meren bewaard bleven, niet verrotten. Ook de verschillende bodemlagen in de Maare waren nuttig voor het bepalen van de leeftijd van de Maare. Het Ulmener Maar aan de oostkant van het vulkaangebied schijnt rond 8500 jaar geleden ontstaan te zijn. Zijn as ligt namelijk bovenop de aslagen die de Laacher See vulkaan aan het einde van de laatste IJstijd rond 13.500 jaar geleden heeft uitgeworpen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Vulkanisme. De opbouw van de aarde. De aarde is een gloeiend hete bol met een dunne, harde schil eromheen, de aardkorst. De aardbol heeft een straal van 6.370 kilometer. De aarde bestaat in doorsnede uit drie delen. Het binnenste, de aardkern bestaat uit vast materiaal, merendeels gevormd door allerlei metalen, waarbij ijzer en nikkel de hoofdmoot vormen. Het buitenste deel van de kern is door de enorme hitte vloeibaar. Door de grote druk is het binnenste deel vast. Om de aardkern heen zit een dikke laag vloeibaar gesteente, het magma. Deze aardmantel bestaat uit twee schillen, de binnenmantel en de buitenmantel. Samen zijn deze ongeveer 3.000 kilometer dik. Het magma is net als dikke stroop een heel klein beetje vloeibaar. In de buitenmantel stroomt het magma heel traag rond en oefent druk uit op de aardkorst. De aardkorst is de gestolde buitenkant van de aarde met een dikte van gemiddeld 20 kilometer. Onder de oceanen is de aardkorst echter slechts zes kilometer dik, onder de continenten gemiddeld 33 kilometer. De aardkorst bestaat uit allerlei losse delen, de zogenaamde aardplaten of schollen, die op het magma drijven. Endogene en exogene krachten. De aardkorst staat voortdurend bloot aan allerlei krachten, zowel van binnenuit, de zogenaamde endogene krachten, als van buitenaf, de exogene krachten. De endogene krachten werken van binnenuit en worden gestuurd door de hitte van de binnenkant van de aarde. Door het rondstromen van de magma in de aardmantel worden ook de verschillende delen van de aardkorst, de zogenaamde aardplaten of schollen, verplaatst. Waar platen tegen elkaar aan botsen of langs elkaar schuiven ontstaan aardbevingen. Ook kunnen er breuken in de aardkorst ontstaan waaruit vloeibaar gesteente naar boven kan komen. Hier worden dan vulkanen gevormd. De exogene krachten die op het aardoppervlak inwerken worden veroorzaakt door de werking van het weer, de plantengroei en de zwaartekracht. Het gaat hier over verwering en erosie. Verwering is het afbreken van gesteente door de inwerking van kou en hitte en de werking van planten. Planten kunnen gesteente uiteen drukken of gesteente oplossen door zuren. Door kou krimpt gesteente en door hitte zet het uit, hierdoor kunnen er scheurtjes ontstaan en kan het gesteente uiteenvallen. Tijdens het transport van het gesteente schuurt het vaak langs elkaar en daarbij worden er ook weer delen van het gesteente afgeschuurd. Dit noemen we erosie. Door de exogene krachten is een groot deel van het gebergte dat vroeger op de plek van de Eifel en Ardennen lag afgesleten en ontstond het huidige, vrijwel vlakke gebied. De Eifel en Ardennen lijken namelijk door de vele diepe dalen een gebergte, maar wie kritisch kijkt ziet dat de dalen zijn ingesleten in een aan de bovenzijde vlak gebied. Dit komt door de opheffing van het gebied waarbij de rivieren zich snel in de vlakte insneden. Wat is vulkanisme ? Vulkanisme is een verschijnsel waarbij gesmolten gesteente, gemengd met gloeiend hete gassen, uit de aardmantel aan de oppervlakte komt. Een vulkaan is een plek waar het magma aan de oppervlakte komt. Magma is vloeibaar gesteente gemengd met allerlei gassen. Vaak gebeurt dit onder grote druk, dit noemen we dan een eruptie of vulkaanuitbarsting. Waar magma door de aardkorst heen breekt kunnen de gassen ontsnappen en stroomt lava over het aardoppervlak. Eenmaal aan de aardoppervlakte gekomen begint het gesteente snel af te koelen en te stollen. Waar magma echter plotseling het aardoppervlak bereikt gaat de afkoeling zo snel dat de gassen niet kunnen ontsnappen. Dan ontstaat er puimsteen, omdat de gassen in de gestolde lava blijven zitten. Puimsteen is daarom zo licht dat het blijft drijven.Bij veel vulkanische uitbarstingen worden het lava en de hete gassen als gloeiende wolken gas en piepkleine glasachtige deeltjes ettelijke kilometers de lucht in geslingerd. Dit komt als as weer naar beneden, waar het dan samensmelt. Ook kunnen grote brokken lava de lucht in worden geslingerd. Deze komen dan weer naar beneden en worden vulkanische bommen genoemd. Zo ’n vulkanische bom is te zien bij Strohn in de omgeving van Daun. Als een dikke laag lava afkoelt, krimpt deze. Als het lava overal uit hetzelfde materiaal bestaat, dan gaat het krimpen en scheuren heel regelmatig en ontstaan de karakteristieke zeskantige basaltzuilen. Deze werden in het verleden op vele plekken gewonnen voor allerlei toepassingen, van de molenstenen uit de Romeinse tijd, via de wegverharding in de vorm van kinderkopjes tot de basaltblokken op de dijken langs de Nederlandse kust. Als de magmastroom wordt onderbroken of de vulkaankrater verstopt zit, kan er geen lava meer uit de vulkaan stromen. We spreken dan van een dode vulkaan. Een vulkaan kan echter ook lange tijd (soms meerdere eeuwen) niet actief zijn, dit heet dan een dode vulkaan. De vulkanen in de Eifel zijn in principe nog steeds actief, dit is te zien aan allerlei vulkanische verschijnselen in de omgeving zoals hete bronnen (onder meer in Aken), koudwatergeisers (zoals bij Wallenborn) en het ontsnappen van koolzuur in bronnen (zoals in de Laacher See). Vulkanen vinden we vaak langs de randen van aardplaten. Een goed voorbeeld is de rand van de Pacifische plaat. Met name in de buurt van Indonesië, de Filipijnen en Japan zijn veel vulkanen ontstaan. Dat geldt ook voor de vulkanen in het Middellandse zeegebied. De Etna en de Vesuvius zijn ontstaan op of nabij de breuk tussen de Euraziatische en de Afrikaanse plaat. Vulkaantypes. Schildvulkaan. Schildvulkanen zijn vrij rustig wanneer ze uitbreken. Dit komt omdat het lava relatief vloeibaar is. Hierdoor zijn de hellingen van de vulkanen ook zeer flauw. De hellingshoek is zelden meer dan enkele graden. Alleen rond de krater kan de helling meer dan 10 graden steil zijn. Vaak hebben schildvulkanen wel een grote omvang omdat de lava die eruitstroomt heel langzaam afkoelt en dan hard wordt. Schildvulkanen zijn tegenwoordig onder meer te vinden op IJsland en ook de Etna is een gecombineerde schild- en stratovulkaan. Kegelvulkanen. Kegelvulkanen ontstaan als gruis, puin en kleine rotsblokken door de vulkanische opening worden geworpen en zich daaromheen ophopen. Hierdoor ontstaat een kegel met in het midden een krater. De Hverfell op IJsland is hiervan een voorbeeld. Stratovulkanen. Stratovulkanen zijn hoge, kegelvormige vulkanen die zijn opgebouwd uit lagen van gestolde lava en vulkanische as. Ze hebben relatief steile hellingen en worden gekenmerkt door regelmatige, explosieve uitbarstingen. De lava is stroperig en koelt snel af. De temperatuur is meestal relatief laag, tussen 700 °Celsius en 900 ° Celsius. Wanneer het magma door de continentale korst komt, neemt het siliciumoxide ofwel silica in zich op en wordt daardoor zuurder. De stroperigheid is te wijten aan dit hoge kiezelzuurgehalte van het magma, dat tussen 55 en 60% ligt. De lavastromen zijn derhalve vaak ook relatief kort en dik. Het magma is meestal ontstaan uit basaltisch lava of uit smeltproducten van het onderste deel van de aardkorst. Wel zijn verder van de vulkaan vaak aslagen te vinden die ontstaan als de as tot een hoogte van 40 kilometer in de atmosfeer geschoten wordt. De meeste vulkanen op aarde behoren tot de stratovulkanen. Vaak ontstaan ze op plekken waar twee aardplaten tegen elkaar botsen, zogenaamde subductiezones. Hierbij smelt de plaat die wegduikt in de mantel en komt het gesteente en de gassen vaak door scheuren in de andere plaat weer omhoog en vormt zo vulkanen. Het magma dat gevormd wordt onder stratovulkanen komt naar boven doordat het water dat zit opgeslagen in de mineralen en het poreuze basaltische gesteente van de bovenkorst uitzet en het smeltpunt van het omringende gesteente verlaagt. Hierdoor stijgt het gesmolten gesteente op. Het magma verzamelt zich in een magmakamer onder de vulkaan waar ook gassen en allerlei elementen in het magma tercht komen, waaronder koolstofdioxide, zwavel en chloor. Als de gasdruk te hoog wordt, barst de vulkaan uit, net als bij een fles champagne waar je mee schudt. Dit zorgt dan voor explosieve uitbarstingen, vaak gepaard gaand met lahars, dit zijn modderstromen van vulkanische as, puimsteen en brokken gesmolten of gestolde lava. Ook treden er pyroclastische stromen, waarbij vaste of halfvloeibare lava, gas, rotsen en as wegstromen, en asregens op. Hierdoor is de vulkaan vaak opgebouwd uit verschillende lagen materiaal. Voorbeelden van stratovulkanen zijn de Etna, de Teide op Tenerife en de Vesuvius in Italië. Ook de Windsborn en de vulkaan van het Hinkelsmaar in de Westelijke Vulkaaneifel behoren tot dit type. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Eetbare paddenstoelen. Vers verzamelde paddenstoelen. Eekhoorntjesbrood is een bekende eetbare soort. Veel mensen verzamelen paddenstoelen om te eten. Dit gebruik is met name in bij Oost-Europeanen en ook bij onze oosterburen komt het nog veel voor. In de herfstmaanden zie je overal in de bossen in de Eifel mensen met een mandje de bossen intrekken om daarna weer met paddenstoelen vol beladen manden terug te keren. Meestal worden er boleten (Steinpilze) geplukt, maar Cantharellen (Pfifferlinge) zijn ook erg lekker. In Nederland is het plukken van paddenstoelen verboden en kan iedereen die dat wel doet op een flinke boete rekenen. Van de 100.000 bekende soorten paddenstoelen zijn er slechts ongeveer 50 eetbaar. De bekendste soort is natuurlijk het Eekhoorntjesbrood (Boletus edulis) of de Cantharel (Cantharellus cibarius). Daarnaast zijn bijna alle boleten eetbaar, met uitzondering van de Bittere boleet (Tylopilus felleus), die je hele maaltijd bitter kan laten smaken,waardoor je dit helemaal kan weggooien. Ook de Kastanjeboleet (Xerocomus badius) kun je beter niet eten, hier zit namelijk veel van het radio-actieve Cesium in. Verder zijn Paarse schijnridderzwammen (Lepista nuda), Gewone oesterzwam (Pleurotus ostreatus), Eikhaas (Grifola frondosa) en de Weidechampignon (Agraricus campester) eetbaar. Giftige paddenstoelen. Daarnaast moet je ook goed opletten bij het verzamelen van paddenstoelen. Er bestaan namelijk enkele dodelijk giftige soorten paddenstoelen. De bekendste en ook giftigste soort is de Groene knolammaniet (Amanita phalloides). Deze paddenstoel vormt een mycorhizza met eik en is in vochtige augustusmaanden vaak met grote aantallen te vinden. Het gevaarlijkste bij deze soort is dat je pas 4 tot 16 uur later vergiftigingsverschijnselen krijgt. Dit begin met misselijkheid en overgeven. Nog eens 24 uur later valt het slachtoffer, door het volkomen vernietigen van de lever, in coma waaruit het niet meer ontwaakt. Ruim 30% van de gevallen is dodelijk. De gifstoffen die deze soort bevat zijn amatoxine en phallotoxine. De Groene knolammaniet is in principe wel goed herkenbaar. Hij heeft een groene hoed, een ring en een knol aan de voet. Bovendien ruikt hij zoetig. De Witte knolammaniet (Amanita phalloides var. verna), een variant van de Groene knolammaniet, zou je eerder met champignons kunnen verwarren. Hiervan is de Carbolchampignon (Agraricus xanthoderma), een champignon die geel verkleurt, giftig. Een andere giftige soort is de Grote kale inktzwam (Coprinus atramentarius). Deze is in principe eetbaar, maar wordt giftig indien de paddenstoel samen met alcohol wordt genuttigd. Dan treden verschijnselen als braakneigingen, ademnood, hartkloppingen en hoofdpijn. Naast het verzamelen van eetbare paddenstoelen worden ook bepaalde soorten gekweekt. Dit is reeds eeuwenlang bekend in China en Japan, waar de Shii-take (Lentinula edodes) veel gekweekt werd. Japanse keizers aten dagelijks een flinke portie van deze soort. Champignonteelt. In Europa was de eetbaarheid van paddenstoelen lange tijd onbekend. Het feit dat je deze organismen ook kon kweken, werd nog veel later bekend. Pas in 1650 ontdekte een Parijse meloenkweker bij toeval dat op de afgewerkte broeimest van de meloenteelt champignons groeiden, die eetbaar waren. Het duurde zelfs nog tot 1825 tot de champignonteelt in Nederland bekend werd. In de Zuid-Limburgse kalksteengroeves begon de grootschaligere kweek pas in 1900. In de periode tussen 1900 en 1950 kwam dit ambacht tot grote bloei en bijna alle groeves werden ingericht voor de champignonteelt. Dit leidde echter tot nogal wat (negatieve) aanpassingen aan de groeves. Omdat champignons slecht tegen vorst kunnen, moesten er tussenmuurtjes gemetseld worden in de groeves. Deze werden vaak opgetrokken uit betonblokken. De openingen die nog over waren, werden afgedekt met zwarte landbouwfolie. De resten hiervan zijn vaak nog steeds te vinden. Ook kwamen er waterbakken waar het voor de champignonteelt benodigde water in werd bewaard. De paardenmest waarop gekweekt werd, werd met karren de groeve in gereden of van bovenaf via een opening naar binnen gestort. Vaak werd dit niet afgevoerd, waardoor er veel afval in de groeves bleef liggen. Om de kweekbedden te ontsmetten moesten chemicaliën gebruikt worden, die in de poreuze kalksteen trokken en hier nog steeds in zitten. Vaak is het zo dat in delen van de groeves waar champignonteelt heeft plaatsgevonden geen vleermuizen in winterslaap meer te vinden zijn. Tegenwoordig zijn op één na alle champignontelers uit de kalksteengroeves verdwenen. Alleen in de Grotten-Noord in de Sint-Pietersberg is nog een champignonkweker actief. Ook vlak over de grens, in Kanne, is nog een champignonkweker te vinden. Er bestonden plannen om in Zuid-Limburg een proefstation voor champignonteelt op te richten, de Zuid-Limburgse kwekers bleken echter eigenwijs en meenden het allemaal zelf wel te kunnen. Daarom kwam het proefstation niet in Zuid-Limburg, maar werd in 1957 in het Noord-Limburgse Horst gesticht. Dit leidde ertoe dat korte tijd later de champignonteelt uit de Zuid-Limburgse groeves verdween en in de Peel in schuren verder werd gekweekt. De kweek hiervan nam in korte tijd een grote vlucht, in de jaren 1970 werd door 1100 kwekers circa 30 miljoen kilo champignons gekweekt, in 1991 produceerden 800 kwekers al 165 miljoen kilo en in 2003 was de totale productie in Nederland 270 miljoen kilo (Abbenhuis, 2006). Het meest worden in Nederland de witte champignon en de kastanjechampignon gekweekt. Dit gebeurt in steriele kweekcellen, welke na de kweek ook weer ontsmet moeten worden. Dit was in de kalksteengroeves een groot probleem en dit was dan ook één van de redenen waarom de champignonteelt uit de groeves verdween. De kweek gaat als volgt in zijn werk. Eerst wordt uit de sporen van de champignon een mycelium gekweekt, het zogenaamde broed. Daarna wordt dit broed in laboratoria opgekweekt op gebroken graankorrels. Het broed wordt dan bij de compost gevoegd. Hieraan is paardenmest, drijfmest en gips toegevoegd. Daarnaast komen er ook micro-organismen, de zogenaamde pectolaten aan te pas. Om het composteringsproces op gang te brengen, wordt het geheel 4 dagen in een composttunnel gebracht, waarin de temperatuur 75 º Celsius bedraagt. Hierin wordt het broed op de compost geënt. De compost wordt daarna afgedekt met een mengsel van turf met afval uit de suikerbietenindustrie. De turf die hiervoor gebruikt wordt, is afkomstig uit Duitsland. Met stoom en enige chemische middelen wordt de dekaarde en de compost steriel gemaakt en in gesloten vrachtwagens naar de kwekers gebracht. De kweekcellen bevinden zich tegenwoordig in grote loodsen, waar zes cellen van 30 bij 7,5 meter groot in zitten. In deze cellen zijn telkens twee rijen bedden van 27 bij 1,4 meter te vinden in vijf lagen boven op elkaar. Het bed waarop dit rust is een soort goot met een gladde, roestvrijstalen roosterbodem. Deze heeft opstaande randen van 30 centimeter hoog. Langs de bedden loopt een rail waaraan het platvorm kwan worden bevestigd, waarop de plukkers staan. Een bed heeft drie fructatieperiodes in drie weken tijd. Dan worden de champignons handmatig geplukt. Daarna worden de cellen geruimd, ontsmet en zijn daarna weer gereed voor nieuw gebruik. Shii-take. Shii-take (Lentinula edodes) worden anders gekweekt. In het Midden-Limburgse Swalmen bevindt zich een Shii-take kwekerij. Deze Japanse paddenstoel wordt op eikenstammen gekweekt. Het broed wordt hier ook van een aparte kwekerij gekocht, dit wordt op houten drevels geënt die dan weer in gaatjes in de eikenstammen worden gestopt. Na een jaar tijd zijn de eikenstammen vol mycelium. In deze fase liggen de stammen op stapels in het bos. Dan worden de stammen uit het bos gehaald en 24 uur in een waterbad gestopt, waardoor ze in een stress-situatie komen. Het mycelium begint dan na 14 dagen vruchtlichamen voort te brengen. Na de oogst krijgen de vruchtlichamen enkele weken rust, waarna ze wederom in een waterbed landen. Zo kan er drie tot vier keer per jaar geoogst worden tussen mei en half oktober. Na zes jaar is een stammetje door het mycelium helemaal verteerd. Truffels. Truffels worden doorgaans in de vrije natuur gevonden. Dit gebeurt met varkens of met honden die met hun gevoelige neus de truffels kunnen opsporen. De zeugen kunnen dit omdat de truffels dezelfde geur voortbrengen als het hormoon dat de beren meedragen. Truffelhonden kunnen de truffels, die op 40 tot 50 centimeter diepte zitten, tot een afstand van 50 tot 100 meter ruiken. Eén truffelsoort, de Zwarte truffel (), kan ook al worden gekweekt. Dit gebeurt in eikenbosjes waar de sporen van de truffels op steriele eikels worden geënt. Paddo ´s. Er zijn ook diverse giftige soorten paddenstoelen die worden gegeten. Vroeger werd de Vliegenzwam door medicijnmannen gegeten om in een soort roes te komen. Het probleem bij deze soort is dat de hoeveelheid gif per exemplaar enorm varieert. Dit zorgde nog wel eens voor vergiftigingen. De laatste tien jaar is het gebruik van zogenaamde “Paddo ´s ” ook erg opgekomen. Dit zijn andere, veelal tropische soorten, paddenstoelen die na inname voor een hallucinerende werking zorgen. Hiertoe behoort ook het inheemse Puntig kaalkopje (Psilocybe semilanceata), dat in Zuid-Limburgse weilanden ook nog te vinden is. De stoffen die deze paddo ´s bevatten zijn psilocybine en psilocine, deze stoffen veroorzaken hallucinaties. Degene die de paddenstoelen heeft ingenomen ondergaat de werkelijkheid op een andere wijze. In totaal zijn er circa 20 soorten paddo ´s in de handel, die er allemaal anders uitzien. Ze dragen namen als Mexicaanse paddo, Hawaïaanse paddo en Balinese paddo. De werking, die vier tot zes uur kan duren, begint ongeveer een uur na inname van de paddnstoel. Zo ´n trip verloopt in golven en versterkt het gevoel dat je op dat moment net hebt. Lichaamstemperatuur, hartslag en bloeddruk stijgen door het gebruik, terwijl de ledematen juist slapper worden, waardoor het moeilijker is om bewegingen te coördineren. Het gevaar van paddo ´s is ook dat hier de hoeveelheid gif niet steeds constant is, zodat het voor kan komen dat iemand niet meer uit zijn trip tevoorschijn komt. Literatuur: Abbenhuis, T., 2006, De gekweekte paddenstoel, De Natuurgids, Maastricht, 2006-6, p. 203-205. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Het Apollopad in Valwig aan de Moezel. In het Moezeldal, in de buurt van het bekende toeristenplaatsje Cochem, ligt het dorpje Valwig. Langs de weg tussen Valwig en het boven het dal gelegen Valwigerberg begint de Apolloweg. Dit is een wandelroute die de bezoeker laat zien welke biotopen er allemaal voorkomen in het Moezeldal en tevens informatie geeft over de planten en dieren die er voorkomen. Het grootste deel van de tocht voert de wandelaar door wijngaarden, maar er zijn ook prachtige wintereikenbossen en rotspartijen te zien. De bijzonderheid van dit gebied is het voorkomen van diverse soorten dagvlinders met als absoluut hoogtepunt de Moezelapollo (Parnassius apollo ssp. vinegensis). Geologie. De rotsen in het gebied bestaan uit zand- en leistenen uit het Devoon (circa 400 miljoen jaar oud). Ertussen zitten witte kwartslagen. Opvallend is dat de noordhelling veel steiler is dan de zuidhelling. Het landschap. Het landschap van het Moezeldal wordt hier bepaald door de wijnbouw. Zelfs de steilste hellingen worden gebruikt voor het planten van druivenstokken. De ondergrond is rotsig en bedekt met leistenen. Dit komt de wijn zeker ten goede want de warmte die de stenen overdag hebben opgevangen stralen ze ´s avonds en ´s nachts weer uit. Een van de bekendste en belangrijkste rotspartijen is de Brauseley, een natuurreservaat. Aan de voet van de steile hellingen stroomt de Moezel, welke de hoofdverkeersader van het dal vormt. Langs de oever van de Moezel liggen ook nog belangrijke wegen. Flora. Door het warme klimaat groeien in het Moezeldal allerlei bijzondere planten. Naast de aangeplante druiven vinden we er ook allerlei fraaie wilde planten. De bossen op de hellingen worden gedomineerd door Wintereiken (Quercus petrea). Ertussen groeien verschillende andere boomsoorten met als bijzonderheid de Elsbes (Sorbus torminalis). Ook de Franse esdoorn (Acer monspessulanum) is hier te vinden. Deze heeft een opvallend drietallig blad. In de ondergroei groeit Buxus (Buxus sempervirens). De ondergroei laat ook thermofiele planten zien, zoals Grote graslelie (Anthericum liliago) en Duinsalemonszegel (Polygonatum odoratum). In de verlaten wijngaarden veroveren wilde planten hun plekje weer terug. In eerste instantie komen vooral akkeronkruiden zoals Klein kruiskruid (Senecio vulgaris), Paarse dovenetel (Lamium purpureum) en Kroontjeskruid (Euphorbia helioscopium) op. Op enkele plekken duiken ook bijzondere soorten op zoals Wilde weit (Melampyrum arvense). In de wegberm groeit Blauwe sla (Lactuca perennis) en Bergseseli (Seseli libanotis). Reptielen. In het gebied zijn verschillende soorten reptielen te vinden. De Muurhagedis (Podarcis muralis) is een algemeen voorkomende soort in het gebied. Op de stapelmuurtjes kun je ze gemakkelijk waarnemen. Ze zijn vaak al vroeg in het jaar actief. Zelfs op een zonnige dag in januari of februari kunnen ze al uit hun schuilplaatsen tevoorschijn komen. Het meest bijzondere reptiel in de wijngaarden is waarschijnlijk de Smaragdhagedis (Lacerta viridis). Deze grote groene hagedis is normaal aan te treffen in Zuid-Europese landen, maar komt ook voor op warme plekjes in het Moezeldal. Deze soort is heel wat moeilijker waar te nemen. Ten eerste is hij vrij schuw en vlucht met grote snelheid en over een grote afstand weg als er gevaar dreigt. Ten tweede is hij ook veel minder actief en slechts op bepaalde tijdstippen van de dag waar te nemen. Op minder zonnige momenten is ook de Gladde slang (Coronella austriaca) hier te zien. Hij leeft van de Muurhagedissen. Vogels. Op de hoge, ontoegankelijke rotsen van de Brauseley leven diverse bijzondere roofvogels waaronder de Slechtvalk (Falco peregrinus). Deze snelle jager leeft van kleine zangvogels zoals Spreeuwen (Sturnus vulgaris), die hij tijdens razendsnelle duikvluchten vangt. Een bijzondere zangvogel in de wijngaarden is de Grijze gors (Emberiza cia). Deze soort komt normaal in Zuid- Europa voor, maar is in de warme dalen in de Eifel ook aan te treffen. Door hun roep, een zacht ´tsjieep` kun je ze nog het best opsporen. Vaak zitten ze op een steunpaal van een wijnstok of onderin een boom te zingen. Hun nest maken ze op rotsachtige plekjes waar de jongen zijn blootgesteld aan hoge temperaturen en felle zonneschijn. Insecten. Tussen de wijnbergen leven allerlei insecten die gebonden zijn aan warme gebieden. Naast de Blauwvleugelsprinkhaan (Oedipoda caerulescens) leeft hier ook de veel zeldzamere Roodvleugelsprinkhaan (Oedipoda germanica). Deze twee soorten vallen door hun schutkleuren eigenlijk niet op en blijven dus voor hun vijanden verborgen. Op het moment dat ze echter opvliegen verschijnen hun opvallend gekleurde ondervleugels, waardoor het lijkt of er een blauwe danwel rode vlinder opvliegt. Een andere opvallende sprinkhaan is de Zadelsprinkhaan (Ephippiger ephippiger) en de Boomkrekel (Oecanthus pelluscens). Zadelsprinkhaan (Ephippiger ephippiger). Boomkrekel (Oecanthus pelluscens). Vlinders. De maanden mei tot en met augustus vormen de beste tijd om het gebied te bezoeken. Door de diverse biotopen komt er een groot aantal soorten voor, zodat de hieronder genoemde opsomming, welke berust op een 15tal veldbezoeken verre van volledig zal zijn. Als meest bijzondere soort moet natuurlijk de Apollovlinder worden genoemd. In het Moezeldal komt deze opvallende vlinder in verschillende deelpopulaties voor. Vroeger kwam de vlinder in het gehele gebied voor, maar tegenwoordig zijn de verschillende deelpopulaties van elkaar gescheiden door infrastructuur, bebouwing en intensief gebruikte wijnbergen. Door de toename van de hoeveelheid humus kon Wit vetkruid hier niet meer groeien. Ook de toename van het verkeer is een groot probleem voor de Apollo. Zelfs nu nog komen jaarlijks 200-300 Apollo ’s in het verkeer om het leven. Sinds 1980 werd daarom een reddingsactie gestart om het dreigende uitsterven te stoppen. Hierdoor slaagde men erin om het sproeien van gifstoffen met helikopters te verbieden waardoor tegenwoordig 80% van de wijngaarden tussen Winningen en Burgen zonder gebruik van insecticide wordt geëxploiteerd. Dit is de Apollo merkbaar ten goede gekomen zodat men in plaats van een handjevol vlinders op de goede vliegplaatsen tegenwoordig weer vele vlinders kan waarnemen. Sinds 1987 werden ook de braakliggende en verboste percelen weer vrij gekapt en stapelmuurtjes hersteld. Hierdoor kon men circa 200 hectare redden. Ook begon men met ecologische wijnbouw. Het inrichten van de Apolloweg was ook een van de successen. Hierbij werd het typerende landschap van het Moezeldal in stand gehouden en gestopt met verdere ruilverkavelingen. Hiervan profiteert niet alleen de Apollo maar ook andere dieren en planten zoals Grijze gors, Smaragdhagedis, Zadelsprinkhaan en Koningspage. Al deze warmteminnende soorten leven in zonnige, droge open gebieden. Een tweede opvallende vlindersoort in het gebied is de Koningspage ((Iphiclides podalirius). De Koningspage is een opvallende soort door zijn zeilende vliegwijze. Op warme dagen laat hij zich door de thermiek door het gebied drijven. De Koningspage is in het Moezeldal te vinden vanaf eind mei, maar komt slechts in lage aantallen voor. De groene rupsen met een opvallend dikke kop leven van Sleedoorn (Prunus spinosa), Meidoorn (Crataegus sp.) en Weichselboom (Prunus mahaleb). In het Moezeldal is op de warme hellingen ook een aantal parelmoervlinders te vinden. In mei is de Tweekleurige parelmoervlinder (Melitaea didyma) vaak massaal te vinden. Hij zit dan graag op de Witte klaver (Trifolium repens) die op de paden tussen de wijnbergen groeit. De Tweekleurige parelmoervlinder heeft een voorkeur voor droge zure graslanden en zit ook graag in kalkgraslanden.Deze fraaie vlinder kent bij de twee geslachten verschillende kleurpatronen. De mannelijke exemplaren zijn vaak donkerder van kleur dan de oranje gekleurde vrouwtjes. De onderkant is echter duidelijk herkenbaar en kent in Europa ook slechts geringe variaties. Het is een vrij grote vlinder met een spanwijdte tussen 35 en 50 millimeter. De vlinders zijn aan te treffen tussen april en september en kunnen maximaal drie generaties per jaar voortbrengen. In onze streken meestal slechts twee generaties. De eitjes worden gelegd op allerlei planten zoals Vlasleeuwebek (Linaria repens), Smalle weegbree (Plantago lanceolata), Ereprijs (Veronica sp.), Knoopkruid (Centaurea jacea) en Vingerhoedskruid (Digitalis sp.). Ook een aantal kleine pages is in het gebied te vinden. De Pruimepage (Satyrium pruni) is een klein, onopvallend vlindertje dat in het gebied veel te vinden is. De dieren zitten vaak massaal op schermbloemigen of in struiken. Het is een klein bruin vlindertje met een smal oranje randje langs de rand van de achterkant van de ondervleugel met daarin een klein zilverblauw veld. Heel wat minder algemeen is de Wegedoornpage (Satyrium spini), eveneens een kleine page met een bruine grondkleur. Deze vlinder heeft echter heel wat minder oranje en juist een opvallend grote zilverblauwe vlek op de achterzijde van zijn ondervleugel. Onderweg in het gebied. De Apolloweg verloopt in de wijnbergen tussen Valwig en Valwigerberg nabij het plaatsje Cochem aan de Moezel. Deze route is redelijk bewegwijzerd met vrolijke symbolen en heeft een lengte van 7,5 kilometer. Op allerlei plaatsen staan panelen met informatie over planten, dieren, landschap en cultuur. Bovendien is in de dorpjes een aantal informatiefolders te verkrijgen over de route en de bezienswaardigheden. Tijdens de wandeling moet een hoogteverschil van circa 200 meter overwonnen worden. Denk tijdens de tocht aan goed schoeisel, een verrekijker, een pet of ander hoofddeksel en genoeg te drinken omdat het zonnig en warm is als je op het goede moment onderweg bent. Trek ongeveer drie uur uit voor de wandeling. De wandeling begint in het dorpje Valwig, onderin het dal. Hier loop je eerst door de smalle straatjes van het dorpje waarin de wijnbouw het dorpsgezicht bepaald. Daarna gaat de wandeling verder bergop door de wijngaarden in de richting van Valwigerberg. Er wordt hier uitleg gegeven over de wijnbouw langs de Moezel. Al stijgend wordt het uitzicht op de rivier en het dal steeds fraaier. De asymetrische opbouw van het dal is hier opvallend. De oostelijke oever is veel steiler dan de tegenoverliggende westoever waarop de wijngaarden rondom Ernst liggen. Bovenaan de helling bereikt de wandelaar het dorpje Valwigerberg om vervolgens weer af te dalen naar de Brauseley, een 100 meter hoge, loodrechte wand uit lei- en zandsteen. Aan de voet van de helling liggen wederom wijngaarden. Dan loopt het pad verder door de wijnbergen terug in de richting van Valwig. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Advent. De Advent is de tijd waarin de christenen zich voorbereiden op het kerstfeest. De Advent begint op de vierde zondag voor Kerstmis. Het woord "Advent" komt van het Latijnse "aventus" dat aankomst betekend en wijst op de geboorte van Christus. De Advent telt altijd vier zondagen, maar omdat Kerstmis niet perse op zondag valt, kan het aantal weekdagen verschillen. In de liturgie heeft iedere zondag een eigen thema, de eerste zondag herinnert aan de wederkeer van Christus, de tweede zondag bereidt voor op de komst van de Verlosser, de derde zondag is gewijd aan Johannes de Doper en op de vierde zondag staan het naderende feest en Maria in het middelpunt. Als Kerstavond op zondag valt, is dit tegelijkertijd de vierde Adventszondag. In 2004 begint de Adventstijd op 28 november en valt de vierde zondag reeds op 19 december, nog een volle week te gaan tot de kerstmis dus. Tegenwoordig begint de Advent op de zondag die het dichtste bij Sint- Andreas (30 november) ligt, lange tijd begon de Advent ook al met Sint- Maarten (11 november) en eindigde pas met Sint- Epiphanias (6 januari). Vanaf de 5e eeuw kende deze periode ook vastendagen, het was een bezinningstijd, om zich voor te bereiden op de gebeurtenissen die komen. In deze periode mocht niet gedanst, feest gevierd en getrouwd worden. Gregorius de Grote bepaalde in de 7e eeuw dat de Advent vier zondagen duurde. Het Akense Concilie van 825 voerde deze regel ook voor Duitsland in. Pas in de 16e eeuw werd deze regel overal in Europa gehanteerd. In 1570 stelde Paus Pius V de adventsliturgie vast. Het begin van de Advent is tevens het begin van het kerkelijk jaar. Het is een tijd van boete en inkeer. De liturgische kleur van de gewaden is paars, de kleur van de boetvaardigheid. De Adventkrans is een krans van dennengroen waarin vier kaarsen worden gestoken, op iedere Adventszondag wordt er eentje aangestoken. De Adventskrans dook in zijn huidige vorm pas in de 19e eeuw op in een opvanghuis voor daklozen nabij Hamburg. In dit "Raue Haus" ontstond het gebruik om tijdens de mis iedere avond een kaars meer aan te steken. De Hamburgse pastoor Johann Heinrich Wichers liet in het begin iedere dag een nieuwe kaars erbij aansteken, hiervoor was dus een enorme houten balk nodig. Deze werd rond 1860 met een groene twijg omwikkeld en leidde tot de huidige kleinere, groene adventskrans met nog maar vier kaarsen, voor iedere zondag één. Dit gebruik verplaatste zich in het begin slechts langzaam over Europa, en dook vooral in protestantse families op. Na de Eerste Wereldoorlog verplaatste het zich naar Zuid- Duitsland en de rest van Europa en in het midden van de 20e eeuw werd het een algemeen symbool van de Adventstijd. Deze krans heeft zijn oorsprong in de heidense tijd, toen onze voorouders de zon probeerden te versterken en met een wiel (krans) de wenteling van het jaar ondersteunden. In vroegere tijden was het ook gebruikelijk de kamers met altijdgroene takken te versieren. In het volksgeloof zouden dennentakken de goede geesten in de winterperiode bescherming verlenen en de demonen verdrijven. Altijdgroene takken, zoals Hulst (Ilex aquifolium), Kleine maagdenpalm (Vinca minor), Spar (Picea abies) en Grove den (Pinus sylvestris) stonden ook voor het leven, dat ook in de koude wintertijd blijft bestaan. De christelijke symboliek nam deze tekenen over. De kleuren groen en rood zijn typisch voor de Adventsperiode. Groen wijst op de geboorte van Jezus als hoop en leven, terwijl rood het bloed van Christus dat vergoten is, symboliseert. In de Adventskrans zijn dus geboorte en dood van Christus te herkennen. Verder verwijst de rode kleur naar de zonneaanbidding in vroeger tijden. De Adventskalender, zoals die gevuld met chocolade en ander snoepgoed in menig gezin met kinderen te vinden is, stamt uit het begin van de 20e eeuw, hoewel ook zijn oorsprong veel ouder is. Hij dient om de tijd tot kerstmis voor de kinderen te verkorten en de kinderen iedere dag iets lekkers te geven. Op 15e eeuwse schilderijen is te zien dat Maria en Jezus met 24 gouden bollen omgeven zijn. In de adelijke families was het in die tijd ook te zien dat de goede en de slechte daden van de kinderen door de ouders op een houten bord werden bijgehouden. Hieruit ontwikkelde zich de traditie om een kaars met 24 insneden te voorzien en iedere dag een stukje tot kerstmis af te branden. Pas in 1903 tekende de Münchense kunstenaar Gerhard Lang een kalender met 24 raampjes ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Kerstmarkten. In de periode voor kerst werden vaak allerlei markten gehouden om de burgers de kans te geven vlak voor het begin van de koude periode nog allerlei noodzakelijke producten voor de wintervoorraad in te slaan. Hieruit ontwikkelden zich in de loop van de tijd speciale kerstmarkten. De oudste is de "Striezelmarkt " in Dresden, die reeds 500 jaar achter elkaar wordt gehouden, daarna volgt de kerstmarkt van Straatsburg, met zijn 450 jaar iets jonger, en daarna een voorganger van de Nürnberger Christkindlmarkt. De echte kerstmarkten ontwikkelden zich vanaf de 19e eeuw. De kerstmarkt werd doorgaans vlabij een kerk gehouden, zodat de handelaren bij slecht weer in de zijschepen van de kerk konden uitwijken. Kerstmarkten zijn er vooral voor de gezelligheid. Je kunt er allerlei soorten eten en drinken krijgen, waarbij met name de Glühwein en de gepofte kastanjes favouriet zijn. Op de kerstmarkten in de Eifel worden ook allerlei regionale specialiteiten verkocht zoals de Aachener Printen, een soort harde peperkoek of de Monschauer Senf, mosterd die in de mosterdmolen van het vakwerkstadje is gemaakt. Daarnaast krijg je er allerlei kerstsnuisterijen zoals mooi houtsnijwerk van Käthe Wolfahrt of uit het Ertsgebergte in Oost-Duitsland. Rokersmannetjes met de bijbehorende wierook, adventspyramides, speeldozen en notenkrakers voor de adventstijd zijn er ook verkrijgbaar. Vooral ´s avonds als de verlichting op de kerstmarkt aangaat is een tochtje over de kerstmarkt extra gezellig. De kraampjes zijn meestal uit hout gemaakt en mooi versierd met lampjes en kerstgroen. Monschau. In Monschau bestaat reeds meer dan 25 jaar een kerstmarkt. Deze begon in 1977 met enkele kraampjes op het marktplein, maar is inmiddels uitgegroeid tot circa 40 kraampjes die verspreid door de hele stad staan. Hier zijn allerlei dingen te koop, waaronder eten en drinken, kerstartikelen als rokersmannetjes, adventspyramides, engeltjes, toebehoren voor de kerstkribbe, kerstboomversiering, kerstmutsen in allerlei vormen en maten, kerstgroen (Mistletoe), houten speelgoed en allerlei andere producten. Er zijn kraampjes met streekproducten als honing, honingwijn, Monschauer koffie, diverse likeuren uit de Eifel, mosterd van de Senfmühle uit Monschau, daarnaast kun je er terecht voor traditioneel kersteten als Monschauer printen, versgebakken warme wafels met slagroom en kersen, gepofte kastanjes, reifkoeken en natuurlijk ontbreekt de warme chocomelk en Glühwein niet. De kerstmarkt van Monschau is tijdens de Adventstijd geopend van vrijdagmiddag tot zondagavond. Op vrijdag opent hij om 14.00 uur, op zaterdag en zondag reeds om 11.00 uur. In december 1999 riep de "Rheinische Post", de kerstmarkt van Monschau uit tot de "Schönster Weihnachtsmarkt in Nordrhein-Westfalen".Op de burcht van Monschau wordt zaterdag en zondag om 15.00 en om 17.00 uur het kerstspel opgevoerd. Aken. In Aken is ook een mooie kerstmarkt te vinden. Deze is te vinden op het plein voor het Raadhuis en op de Katschhof aan de achterzijde ervan. Naast vele eetkraampjes zijn hier fraai houtsnijwerk, onder meer van Käte Wohlfahrt, kribdecoraties, kerstballen, sieraden en lokale producten zoals Mosterd uit Monschau en Aachener Printen te koop. Deze printen zijn een echt Akens product, al stammen ze oorspronkelijk uit de de omgeving van Dinant waar ze al bijna 1000 jaar verkocht worden onder de naam ´Couques de Dinant´. Waarschijnlijk waren het de koperslagers die in de 15e eeuw vanuit Dinant naar Aken trokken en deze lekkernijen meebrachten. Oorspronkelijk werden ze door apothekers verkocht, omdat aaan de honing en kruiden in het deeg een genezende werking werd toegeschreven. Natuurlijk ontbreekt ook hier de Glühwein niet. Hiervoor kun je terecht achter het Raadhuis op de Katschhof. Eyneburg. Op de Eyneburg in La Calamine wordt gedurende een van de Adventsweekenden een Middeleeuwse kerstmarkt gehouden. Hier is electrische verlichting taboe en in de schemering zorgen honderden kaarsen en tientallen fakkels voor de goede sfeer. Valkenburg. Valkenburg is bekend voor zijn grotten, dus het is logisch dat de kerstmarkt hier ook in de grotten plaatsvind. En Valkenburg pakt daarbij meteen uit met maar liefst twee kerstmarkten. Een in de Gemeentegrot en een in de Fluwelengrot. De oudste is die in de Gemeentegrot. Kerstmarkt is misschien een beetje een groot woord voor deze veredelde braderie. Schijnbaar lukt het Nederlanders niet een leuke kerstmarkt op te zetten, al doen ze nog zo hun best. Want wat doen sokken, goedkope sieraden, Afrikaanse kunstvoorwerpen, CD´s met alle artiesten van het levenslied en sportkleding op een kerstmarkt? Natuurlijk zijn er ook kramen met kerstartikelen zoals adventskransen, kerstrozen, kerstballen, kerstengelen en Amerikaanse kerstmannen die echt bewegen en je "We wish you a merry Christmas" toezingen. Maar die zijn toch in de minderheid. Daarnaast zingende rendieren, kaarsen en schreeuwend lelijke dingen voor voor het raam te koop. Gelukkig is de grot hier en daar ietwat versierd met opblaasbare kerstmannen of levensgrote plastic notenkrakers. Nuja, de vele bussen met Engelsen die "The caves of Valkenburg" nog van hun schoolreisjes kennen, zal het niet veel uitmaken, evenals vele anderen.............. +++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De spar, een heilige boom...?! De kerstboom, een spar of den, vertegenwoordigde reeds bij de Germaanse stammen de geheimzinnige kracht van de natuur. Deze naaldbomen bleven, net als onder meer de Hulst (Ilex aquifolium), altijd groen. Ook andere volken vereerden in de Oudheid reeds de naaldboom. Er bestaat een afbeelding uit 1400 voor Christus waarop de Egyptische godin Noet onder een naaldboom goede gaven aan de armen uitdeelt. De Christelijke kerk zag in de den of spar de boom uit het Paradijs waaruit Eva de appel plukte, die de nazaten van haar en Adam zoveel ongeluk bracht. De kerstballen die wij tegenwoordig in onze kerstboom hangen, wijzen hier nog op. De piek bovenop de boom symboliseert de ster die de herders en de Drie Koningen de weg naar Bethlehem wees toen Jezus geboren was. Het gebruik om een spar of den als kerstboom in huis te halen ontstond in de 16e eeuw in de Elzas en Duitsland. Maarten Luther verklaarde de boom tot symbool van de geboorte van Jezus en tot symbool van het Licht bij de Protestanten. Tot het eind van de 19e eeuw stond er alleen een kerstboom in de kerken, daarna werd het ook gebruikelijk hem in de huiskamer te zetten. In Nederland werd deze traditie ingevoerd door Duitse immigranten. Sindsdien wordt de boom ook met allerlei voorwerpen versierd. Toen in 1830 paraffine werd uitgevonden kon men gaan beschikken over goedkopere kaarsen en vanaf toen begon men de boom met kaarsen te versieren. Deze werden eerst met een naald en was vastgezet op de takken, maar vanaf 1878 kwamen de eerste kaarsenhouders in zwang. Deze waren meestal versierd met een eronder hangende figuur of kerstbol die het geheel in evenwicht moest houden. In de 19e eeuw werd de boom vooral versierd met eetbare zaken als vruchten, noten en gebak, een inmiddels alweer verdwenen gebruik. In de Biedermeiertijd (1815-1848) werden de eerste glazen kerstbollen geïntroduceerd. Dit waren zware glazen ballen uit dik, gekleurd glas. Ze werden met name in het Thüringer Wald geproduceerd. Ook werden er losse plaatjes op kerstballen uit melkglas geplakt. Later werden de kerstballen met dik glas vervangen door ballen met dunne wanden. Aan het eind van de 19e eeuw werden allerlei andere glazen voorwerpen in de boom gehangen. Hierbij hoorden bloemen, vogels, huisjes, bomen, engelen en kerstmannen. Iets eerder al kwam kerstboomversiering uit allerlei verschillende materialen in zwang. Katoenen watten, papier, karton, tin en lametta werden gebruikt. Dit ging door tot 1873. Aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw werd kerstversiering uit katoenen watten heel populair. Sleeën, sneeuwkinderen, sneeuwmannen, meisjes, sneeuwballen, wattenfruit, Nicolazen, engelen en allerlei andere figuren werden uit watten geperst of gemaakt. De buitenkant van de figuurtjes werd met lijm besmeerd en vervolgens bestrooid met glaspoeder en glimmer. Ook werden er glimmende plakkertjes op geplakt. Met crèpe-papier en karton werden de atributen van de figuren gemaakt. In de jaren 1920 kwam ook het gebruik van porseleinen hoofdjes bij de figuren in zwang. In de jaren rond 1870 werd kerstversiering uit duur papier gemaakt. Dit werd geperst, gestanst en samengevoegd. De figuurtjes werden dan met gelatineverf ingesmeerd en verzilverd of verguld om ze het aanzien van blik te geven. Uit Dresden kwam de zogenaamde “Dresdner Pappe”, dit was kerstboomversiering uit papier. Ze bestond uit dieren en voertuigen als fietsen, zeilboten en locomotieven. Verder hing men lekkernijen of hazelnoten in bont papier verpakt in de boom. Los of in pakketjes. Tinnen kerstversiering met ornamentale figuren werd met doorzichtig verf besmeerd om het te laten glanzen. Ook de traditie van het geven van geschenken met kerst gaat terug tot Maarten Luther. Hij wilde van het Roomse Sinterklaasfeest af en verplaatste het weldoen naar Kerstmis. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ Kroedwusj-zegening. Op 15 augustus viert de Katholieke Kerk het feest van Maria-Ten-Hemel-Opneming. Op deze dag wordt herdacht dat Maria na haar dood met lichaam en ziel door God in de hemel werd opgenomen. Maria is voor de gelovigen in de Katholieke kerk de belangrijkste Heilige. Ze vertegenwoordigd het vrouwelijke, emotionele element binnen het geloof. Als moeder van Jezus Christus is zij in feite de moeder van alle gelovigen. Maria vervult in de kerk drie belangrijke taken: ze is de weg naar de kern van het Christelijke geloof, naar Jezus dus, daarnaast helpt ze de gelovigen om trouw te zijn aan hetgeen hun geloof van ze vraagt en tenslotte schenkt ze troost in het lijden. Het feest van Maria-Ten-Hemel-Opneming ontstond in het oosten en werd in de 7e eeuw door de kerk in Rome overgenomen. Het zegenen van de Kroedwusj, een bosje (wusj) van kruiden (kroed) gebeurt in vele Limburgse dorpen jaarlijks op dezelfde dag. In Valkenburg heet deze dag “Slevrouwe Kroedweje”. De Kroedwusj is een boeket met zeven veldkruiden die de bezitter ervan moesten beschermen tegen allerlei onheil zoals het inslaan van de bliksem. De kruiden moesten op de dag voor Maria-Ten-Hemel-Opneming, dus op 14 augustus geplukt worden. Ze mochten alleen met de hand geplukt worden omdat het metaal van een mes de magische kracht kon verbreken. Ook moesten ze voor zonsopgang worden geplukt. De kruiden werden samengebonden met lichtblauwe linten die een lengte van zeven el hadden. Daarna nam men ze mee naar de kerk om gezegend te worden en hing ze op boven de deur van het huis of van de stal. Bij onheil werden een paar takjes eruit in het haardvuur geworpen. Vaak werd hierbij gebeden tot Sint-Donatus, patroon van het onweer, of werd het Sint-Jansevangelie gelezen. Dit omdat ook het Sint-Janskruid in de Kroedwusj voorkomt. Het gebruik herinnert aan het brandoffer dat ten tijde van de Germanen aan de dondergod Thor (Donar) werd gebracht. Ook werden de kruiden gebruikt als geneesmiddel voor mens en dier. Op Sint-Jan, het feest van Johannes de Doper, werd het de inmiddels gedroogde “Kroedwusj” verbrand. Dit gebruik is bekend als het Sint-Jansvuur. Op deze dag geplukt Sint-Janskruid, Echte kamille of Absint-alsem zou extra veel kracht hebben en bescherming bieden tegen brand en ziektes maar ook tegen heksen, duivels en spoken. Van oorsprong was het een heidens gebruik dat door de Christelijke kerk is overgenomen en gekerstend. De magische ritus van het plukken van kruiden bij een bepaalde maanstand die de mensen in voorchristelijke tijd doormaakten werd vervangen door het zegenen van een kruidenbos waarbij men zich tot God, de schepper van het gewas, richtte. De Germaanse druïden verbranden een kruidenbos ter ere van de Godin Freya. Bij de kerstening werd Freya vervangen door Maria. Het feest wordt in Limburg al sinds de 10e eeuw gevierd. In de archieven van het Stift van Houthem-Sint-Gerlach wordt in 1519 een “Onser Liever Frauwen Kruytweyngh Dach” vermeld. Het is niet toevallig dat juist op een feest voor Maria de kruiden worden gezegend. Volgens een oud gebruik werd Maria aangeduid met namen die ontleend zijn aan de plantenwereld. Velen zien haar als een bloem waaruit Jezus als vrucht ontsproot. De Apostelen troffen in het graf van Maria enkel een kruidenbos aan omdat zij zelfs was verrezen. Natuurlijk is het ook de tijd dat veel van de gebruikte kruiden bloeien en is het net het midden van de oogstmaand. Een Kroedwusj is samengesteld uit minimaal zeven verschillende kruiden, bloemen en graansoorten. Er moeten twee granen, twee geneeskrachtige kruiden en twee kruiden die onweer weren in zitten. Daarnaast wordt als zevende kruid een blad van Walnoot (Juglans regia) toegevoegd omdat de bladeren hiervan weer uit zeven blaadjes bestaan. Men beweerd ook dat bliksem nooit in een notenboom inslaat. De precieze samenstelling van de Kroedwusj varieert van plaats tot plaats. Wel zit er bijna overal Boerenwormkruid (Tanacetum vulgare), Bijvoet (Artemisia vulgaris) en Absint-alsem (Artemisia absinthimum) in. In de 17e en 18e eeuw werd Boerenwormkruid door kinderen veel geplukt en dan verkocht. In de Voerstreek zit er altijd Wilde marjolein (Origanum vulgare) en Boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) in. Voor de graansoorten neemt men meestal Tarwe (Triticum vulgare) (Valkenburgs: Terf), Rogge (Secale cereale) of Haver (Avena sativa). Bij de geneeskrachtige kruiden kan men kiezen uit Duizendblad (Achillea millefolium) (Valkenburgs: Hazegerf), Boerenwormkruid (Tanacetum vulgare) (Valkenburgs: Wörmzaödsje), Tormentil (Potentilla erecta) (Valkenburgs: Krampkroed), Echte kamille (Matricaria recutita) (Valkenburgs: Maoter), Bijvoet (Artemisia vulgaris) (Valkenburgs: Aels), Absint-alsem (Artemisia absinthimum) (Valkenburgs: Aels of Ruuksel), Veldsalie (Salvia pratensis), Smeerwortel (Symphytum officinale), Valeriaan (Valeriana officinalis) (Valkenburgs: Donderbloom) en Engelwortel (Angelica sylvestris). Het waren zowel kruiden die dienden bij het bestrijden van ziektes van mensen als van dieren. Onweer of onheil wordt geweerd door Bijvoet (Artemisia vulgare), Koninginnekruid (Eupatoria cannabinum) (Valkenburgs: Hommelskroed) dat ook wel Donderkruid genoemd wordt, Koningskaars (Verbascum thapsus) (Valkenburgs: Donderpele), Wilgenroosje (Epilobium angustifolium) (Valkenburgs: Dondertore), Klaproos (Papaver rhoeas) (Valkenburgs: Donderbloom) en Sint-Janskruid (Hypericum perforatum) (Valkenburgs: Donderkroed). Let eens op de vele Limburgse namen met het woord donder erin bij deze laatste groep. Soms wordt er ook nog Huislook (Sempervivum tectorum). Klaver (Trifolium sp.), Echte guldenroede (Solidago virgaurea) en Duizendguldenkruid (Centaurium sp.) aan toegevoegd. Waar men uitgaat van de samenstelling van 2 broodgranen, 1 boomvrucht en enkele geneeskruiden werd vaak een tak van Appel (Malus sylvestris) of Peer (Pyrus communis) eraan toegevoegd. Hier en daar is ook het toevoegen van takjes van de op Palmzondag gezegende Buxus (Buxus sempervirens) gebruikelijk. Volgens de traditie werden de zeven kruiden in het graf van Maria gevonden. Zeven is sowieso een belangrijk getal in de kerkgeschiedenis. Het is het getal van de volheid of volmaaktheid. De Kroedwusj is door zijn samenstelling uit zeven kruiden waarvan één ook nog zeven bladeren een symbool hiervan. In de voor-Christelijke tijd hield het getal verband met de zeven hemellichamen Saturnus, Mars, Jupiter, Venus, Mercurius, Zon en Maan. Ook in het gewone leven nam het getal een belangrijke plaats in en werd dus al snel overgenomen door de Christelijke leer. In de bijbel komt het getal zeven maar liefst 260 maal voor. In de Rooms-Katholieke leer staat zeven onder meer voor de schepping die in zeven dagen werd voltooid, voor de zeven werken van barmhartigheid, de zeven wijdingen van het priesterschap en de zeven sacramenten. Het feest van de Kroedwusj-zegening wordt jaarlijks nog gevierd in allerlei Limburgse dorpen zoals Valkenburg, Klimmen en Schaesberg. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ De veldslag in het Hürtgenwald. Het dorp Hürtgen in 1945. Amerikaanse soldaten verwijderen mijnen. Eén van de bloedigste veldslagen van de Tweede Wereldoorlog vond plaats in een tegenwoordig lieflijk ogend uitgestrekt bosgebied. In september 1944 staken Amerikaanse troepen de Duitse grens in de nabijheid van Trier over. Ook bij Aken konden ze tot aan de Westwall doordringen. De ongewoon snelle opmars na de landingen in Normandië bracht niet alleen grote militaire successen, maar leidde ook tot grote logistieke problemen. Men kon niet snel genoeg nieuw materieel, voedsel en andere spullen tot aan het front brengen. Hierdoor bleef de opmars in de noordelijke Eifel eerst een tijdlang steken. Daarnaast dachten de Duitse soldaten in het voordeel te zijn in de onoverzichtelijke bosgebieden en poogden de Amerikaanse opmars tot staan te brengen. Eind september 1944 vonden de eerste gevechtshandelingen in het Hürtgenwald plaats. De eerste Duitse poging om de Amerikanen terug te dringen vond in oktober 1944 plaats nabij Vossenack. De Allerzielenveldslag van 2 tot 10 november 1944 is een van veldslagen met de meeste verliezen. Op 2 november namen de Amerikanen Vossenack in, maar de tegenstand was zo heftig dat het gebied tijdens een man tot man gevecht rondom de kerk en het kerkhof op 6 november meermaals van eigenaar wisselde. De gevechten in het Hürtgenwald en rondom de stuwmeren in de noordelijke Eifel duurden voort tot februari 1945. De veldslagen in de koude winter van 1944 op 1945 in het Hürtgenwald kostte het leven aan 53.000 Amerikaanse en 15.000 Duitse soldaten. Tevens werden enkele dorpen en grote bosgebieden volledig verwoest. Een voorbeeld hiervan is het dorp Vossenack. Voor de Tweede Wereldoorlog stonden in het dorp 220 huizen. Hiervan werden er 95 volledig verwoest en 122 andere zwaar beschadigd. Slechts drie huizen kwamen er met een geringe schade vanaf. Hierom duurde het ook heel lang, tot ver in de jaren 1950, tot het dorp weer was herbouwd. Een groot probleem vormde ook het ruimen van achtergebleven munitie en blindgangers. Tegenwoordig zijn in het dorp dan ook nauwelijks nog oude vakwerkhuizen te vinden. Hetzelfde kan gezegd worden over het buurdorp Hürtgen. ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++ eifelweekend eifelweekendje eifelwochenend een weekendje eifel wochenende eifel
Alexa Rank
1,000,001
Willkommen bei Ihrem Kunststoff-Spezialisten - Schulz Kunststoffe GmbH & Co. KG. plexiglas zuschnitt plexiglas günstig plexiglas kaufen plexiglas baumarkt acrylgls plexiglas evonik plexiglas nach maß plexiglas schwarz acryl zuschnitt acryl günstig makrolon günstig plexiglas shop plexiglas obi plexiglas hornbach plexiglas satiniert acryl satiniert
Alexa Rank
1,000,001
brandenburg park - der business park für berlin. Brandenburg Park - Ihr Business Park für Berlin. Verkauf voll erschlossener Grundstücke von 2900 bis über 50000 m² nur 10 km südlich von Berlin in Teltow-Fläming, der Nummer 1 im Osten Deutschlands (Focus Money): Vielfältiger Branchenmix von Gewerbe, Handel, Büroflächen, Gastronomie und Hotels (ADAC, Coca-Cola, Hornbach, McDonalds, DVAG, Tertia, Shell, IBIS Hotel u.v.m.) mit mittlerweile ca. 1800 Mitarbeitern im Gewerbegebiet Brandenburg Park. Brandenburg Park hat sich durch seine strategisch günstige Lage und die unvergleichliche Landschaftsgestaltung, aber vor allem durch die individuelle Betreuung und Beratung seiner Kunden zu dem Gewerbepark für Berlin entwickelt.
Alexa Rank
1,000,001
Akční letáky a letáky hypermarketů. Akční letáky hypermarketů a prodejců. Prohlédněte si akční leták Tesco, Kaufland, Lidl, Albert, Hypernova, Hornbach, IKEA, Interspar.
Alexa Rank
1,000,001
Canapea monza. Scaune de birou din lemn _> tekila.eu. Canapea monza. Scaune de birou din lemn. Cutii depozitare handmade. Faianta bucatarie hornbach. Rafturi in living. Scaune de birou kaufland. Idei organizare bucatarie. Camera de zi modele. Scaune de b...
Alexa Rank
1,000,001
Ceník veškerého zboží CZ - Ceník veškerého zboží CZ. Ceník veškerého zboží CZ, kompletní nabídka Mountfield, Hornbach, bauMax, Ikea, Globus a další.
Alexa Rank
1,000,001
HOHN BONSAI SUCCULENTS CACTI. Gärtnerei Hohn, Hornbach, Thomas Hohn, Bonsai Succulenten, Kakteen, Tillandsien, Composings, Garten, Grusonii, Euphorbien, Kaktus, HOHN, HOHN Teneriffa, HOHN Garten
Alexa Rank
1,000,001
AUTODOPRAVA-BRATISLAVA.EU. Zakupili ste si tovar z obchodného centra napr. Ikea, Sconto nabytok, Kika, Obi, Hornbach atď...a nemate ho ako prepravit? Kontaktujte nas!!! Jazdíme hlavne v Bratislave a okolí a samozrejme aj po celom Slovensku a EU!!! Alebo,potrebujete sa zbavit starého nabytku, spotrebičov? Odvezieme ho za vás do zberneho dvora.Ako jedna z mála firiem ,sme poistení do 300.000 tis Eur v pripade poškodenia tovaru. Našou prioritou je aby bol zákaznik spokojný.Vieme sa preto vždy prisposobiť požiadavkam zakazníka. Tešíme sa na spolupracu s vami.
Alexa Rank
1,000,001
Jan Wentz - Commercial Director - Portfolio. Jan Wentz, director - Portfolio: Samsung, Audi, Renault, Swisscom, Nescafé, Seat, Hornbach, Mercedes Benz, Gucci, Burger King, Rabobank, Wrangler, Smart, Lotto...
Alexa Rank
1,000,001
Flippaleaderboard.com - Wohnideen Ideen. Gaming Stuhl Test,Dxracer Stuhl,Gaming Stuhl,Gamer Stuhl,Eames Stuhl,Lounge Stuhl,Stuhl Weiß,Kindertisch Mit Stuhl,Gaming Stuhl Test,Dxracer Stuhl,Gaming Stuhl,Gamer Stuhl,Eames Stuhl,Lounge Stuhl,Arbeitsplatte Küche,Arbeitsplatte,Ikea Arbeitsplatte,Obi Arbeitsplatte,Granit Arbeitsplatte,Arbeitsplatte Ikea,Bauhaus Arbeitsplatte,Arbeitsplatte Obi,Arbeitsplatte Bauhaus,Nobilia Arbeitsplatte,Küche Arbeitsplatte,Hornbach Arbeitsplatten,Garagentor,Hörmann Garagentor,Hörmann Garagentore,Garagentoröffner,Garagentor Hörmann,Elektrisches Garagentor,Garagentor Kaufen,Garagentore Preise,Garagentor Sektionaltor,Hörmann Garagentor Ersatzteile,Schiebetürenschrank,Schiebetür Glas,Schiebetür Holz,Kleiderschrank Schiebetüren,Schiebetürbeschlag,Schiebetürsystem,Fliegengitter Schiebetür,Schiebetür Selber Bauen,Lounge Sessel,Sessel Ikea,Designer Sessel,Chesterfield Sessel,Gaming Sessel,Ikea Sessel Grau,Sessel Modern,Kleine Sessel,Barock Sessel,Make Up Aufbewahrung,Kosmetik Aufbewahrung,Kartoffel Aufbewahrung,Kontoauszüge Aufbewahren,Tee Aufbewahrung,Bett Mit Aufbewahrung,Schmuck Aufbewahren,Lego Aufbewahrung,
Alexa Rank
1,000,001
Heimwerker Tipps - Infos zum Thema Heimwerken. Heimwerker & Handwerker Portal. Tipps und Tricks zum Thema Heimwerken. Anleitungen & Tipps kostenlos
Alexa Rank
699,214
Ian Pons Jewell – This is the website of Ian Pons Jewell – Director. This is the site of Ian Pons Jewell - Director
Alexa Rank
1,000,001
We Are Walker
Alexa Rank
1,000,001
Kundenservicenummern. Finden Sie hier alle Kundenservicenummern von Firmen
Alexa Rank
1,000,001
pxles. Portfolio of Chris Kasten. Flame Artist based in Hamburg, Germany.
Alexa Rank
1,000,001
SLGH – Slaughterhouse GmbH – Visual Manufacturing. Visual Manufacturing
Alexa Rank
1,000,001
kuzelak.com | the better blog – since 2009
Alexa Rank
1,000,001
Tachoservice Lübeck MecDoc Steuergeräte Reparatur. Steuergeräte und Tacho Reparatur ✓ Tachojustierung ✓ Pixelfehler ✓ ECU ✓ Rußpartikelfilter ✓ Navi Reparatur - TV Freischaltung ✓ Wegfahrsperre - Zündschloß/Schlüssel ✓
Alexa Rank
1,000,001
Heimwerker Tipps - Infos zum Thema Heimwerken. Heimwerker & Handwerker Portal. Tipps und Tricks zum Thema Heimwerken. Anleitungen & Tipps kostenlos
Alexa Rank
1,000,001
3D Drucker | Ein Projekt der sechs Brüder. Ein Projekt der sechs Brüder
Alexa Rank
1,000,001
Home - MP Austria
Alexa Rank
1,000,001
The Ad Life | Joseph B. Burtoni. Joseph B. Burtoni
Alexa Rank
1,000,001
sweet dreams, raven prince.
Alexa Rank
1,000,001
Nico Beyer - Director for music videos and tv commercials. Nico Beyer is a German film director and producer. He is noted for his unique visual style and wide array of different techniques and formats.
Alexa Rank
1,000,001
EASYDONE, Home, Gift & Garden artikelen. Easydone is leverancier van vele artikelen met bedrukking, tuinbergingen, tuinartikelen, etc.
Alexa Rank
1,000,001
Herzlich Willkommen auf FEUERWEHR-DROHNE.ORG. Feuerwehr-Drohne.ORG Hersteller spezieller Multi Copter / Drohnen für den Einsatz bei Behörden und Organisationen mit Sicherheitsaufgaben (BOS) - Wassergeschützte Systeme IP 68 - Modular aufgebaut und somit für den Gerätewart selbst an der Einsatzstelle zu Reparieren im Bedarfsfall - Made in Germany - keine langen ausfallzeiten - 24/7/365 Einsatz bereit - Patentierte Technologie - Autopilot - Modulare Sensorik Systeme - Infrarot/Wärmebildkamera, 4k Kamera, Gas Mess Technik Speziell für den Einsatz im BOS bereich vom Feuerwehrmann Entwickelt Personensuche, Waldrand, Brand Einsatz, Wasser Rettung, uvm. http://feuerwehr-drohne.org
Alexa Rank
1,000,001
Nákladní taxi Praha | taxi stěhování Praha. Potřebujete zajistit co nejrychleji, nejlevněji a nejefektivněji odvoz zakoupeného nábytku, spotřebičů, koberců či jiných předmětů, které se Vám ne
Alexa Rank
1,000,001
Shutters met perfecte kwaliteit op maat | ThuisShutters. Hoogste kwaliteit shutters, op maat verkrijgbaar in uw bouwmarkt. Doe-het-zelf of laat het inmeten en monteren door onze specialisten. Bereken snel uw prijs.
Alexa Rank
1,000,001
F&W Sanitär- und Heizungstechnik in Berlin - Home. F & W Sanitär- und Heizungstechnik GmbH ist Ihr traditioneller Handwerksbetrieb in Berlin – Prenzlauer Berg, der mit viel Sorgfalt Ihre Gas-, Wasser- und Heizungsinstallationen übernimmt. Bei uns erhalten Sie eine umfassende Beratung, hochwertige Arbeit unseres Meisterbetriebs, durchgehende Betreuung und umfangreichen Service - auch nach Umsetzung des Projekts. Wir sind persönlich für Sie da, auch außerhalb der üblichen Öffnungszeiten. Wir garantieren eine einwandfreie Umsetzung aller Arbeiten und einen d
Alexa Rank
1,000,001
Behandlungspflege, Ambulante Pflege, Pflegedienst, Hauswirtschaft, Zweibrücken, Pirmasens, Südwestpfalz, Sozialstation. Unser Pflegedienst erbringt ambulante Pflege und Behandlungspflege zwischen Pirmasens und Zweibrücken (Südwestpfalz).
Alexa Rank
1,000,001
StabiFix Kiesstabilisierungssystem - Kies stabilisieren - schnell und günstig. Auch keine Lust zu viel zu bezahlen für Einfahrt und Zufahrt? Es geht auch günstig, mit Kies oder Splitt. Einfahrten, Parkplätze, Spielplätze, Gartenwege, Fußwege, Zufahrten im Nu angelegt.
Alexa Rank
1,000,001
LEBO doors | LEBOdoors. Discover doors from LEBO and the LEBOdoors company from Bocholt. We make your dream of the perfect door come true.
Alexa Rank
1,000,001
::::::::::EDIFACT.CZ:::::::::::::::
Alexa Rank
1,000,001
Zaun/ Zaunhandel/ Montage/ Zubehör & mehr online kaufen | 123zaunshop.de. Schauen Sie in unserem Online-Shop: www.123zaunshop.de vorbei und finden Sie weitere Infos zu Stabmatten,Tür, Tore, Pfosten,Torantrieb, Briefkästen, Sichtschutz,Designerzaun usw.
Alexa Rank
1,000,001
Oshimura Design | Inspiration Design Interior. Informationen über die Gestaltung von Wohnmöbel, Bad, TV-Raum, Wohnzimmer, Schlafzimmer, Esszimmer mit der neuesten Design und einem einzigartigen, modernen und minimalistisch
Alexa Rank
1,000,001
bauCompany24 - der preiswerte Online-Baumarkt | bauCompany24 GmbH. bauCompany24 - der schnelle und preiswerte Online-Baumarkt - Let''s work together.
Alexa Rank
1,000,001
weisserfuchs.de - Profi Farben Online | weisserfuchs.de | Profi Farben Online. Profi Farben Online günstig kaufen. Egal welche Oberfläche, ob Innen oder Außen, ob Holz oder Metall, ob Decke oder Fußboden, bei uns finden Sie di...
Alexa Rank
1,000,001
Creatief Reclame Leerdamse online drukkerij ! Laagste prijs. Goedkoop reclame? Webdesign of Goedkope drukwerk bestellen van uitstekende kwaliteit voor flyers, visitekaartjes, posters, briefpapier, enveloppen en meer...
Alexa Rank
1,000,001
Akční letáky, slevy, akční ceny a výprodeje. Pravidelně vydávané akční letáky, akční ceny a akční nabídky supermarketů, hypermarketů a dalších obchodů. Akční ceny, slevové akce.
Alexa Rank
1,000,001
Aquariumcentrum Nederland. Aquariumcentrum Nederland levert alle aquarium producten voor aquarium. Zo kunt u altijd genieten van de beste aanbiedingen en nieuwste aquariumproducten.
Alexa Rank
1,000,001
COMTEC NET. Solutii EDI, Servicii de integrare EDI
Alexa Rank
1,000,001
Pracovné dosky od profesionálov. Predaj kuchynských pracovných dosiek veľkoodberateľom aj domácim kutilom.
Alexa Rank
1,000,001
RadioHPunkt - 30 Jahre SagMalSeltsam© / Radio H Punkt© / Radio SSC©. RadioH Punkt - SagMalSeltsam - Das Original
Alexa Rank
1,000,001
1A Regenwassertank. TÄSLER-INDUSTRIEVERPACKUNGEN - Regenwassertanks IBCs - Fässer - Gitterboxen - Kanister - gebraucht, rekonditioniert, neu, etc.
Alexa Rank
1,000,001
- SCHLOSS WELDA - Kunst und Kultur Galerie - Architektur und Immobilien. * Kunst und Kultur Galerie Schloss Welda * Fauerbach Architektur und Immobilien * Veranstaltungen * Schlosskonzerte * Vermietung von Wohnungen im Schloss und den Nebengebäuden * Aktuelle Nachrichten * Aktuelle Bilder * Wohnen im Schloss *
Alexa Rank
1,000,001
Decostrips steenstrips - Decostrips steenstrips. Het allergrootste assortiment in decoratieve steenstrips. Bekijk de montage-instructie op onze website en bestel uw steenstrips snel én veilig online.
Alexa Rank
1,000,001
1aSchrauben.de Schrauben - Beschläge - Zubehör. 1aSchrauben.de Shop » SPAX Schrauben ✔ Edelstahl -Stahl Schrauben ✔ Eisenwaren ✔ Werkzeug ✔ Kleb- und Dichtstoffe ✔ Terrassenbau ✔
Alexa Rank
1,000,001
Herzlich Willkommen | HK-HOLZ GmbH. Die HK-HOLZ GmbH ist ein lokaler Handel für Holz, Bauelemente und Baumaschinen-Verleih in Heinsberg mit äußerst günstigen Preisen und freundlichem Service.
Alexa Rank
1,000,001
Weihermühle Restaurant-Landhotel. Die Lage macht das Restaurant-Landhotel Weihermühle einzigartig. Im Seitental zwischen Thaleischweiler-Fröschen und Herschberg gelegen finden Sie Ruhe, modern eingerichtete Zimmer und eine regionale Küche im Landhausstiel. Ob als Tagesausflug, Wochenendtrip, für Tagungen oder Feste. Das Restaurant-Landhotel Weihermühle ist raffiniert, Indivudiell und Traditionell.
Alexa Rank
1,000,001
Planet CarWash Bamberg
Alexa Rank
1,000,001
Constantin Sossidi / www.sossidi.de. Constantin Sossidi / Freier Texter, Konzeptioner, Creative Director für Werbung und Kommunikation (Online / Offline) +++ Constantin Sossidi / Freelance Copywriter, Creative Director for advertising and communication (online / offline)
Alexa Rank
1,000,001
Bistro-Restaurant Capito - Startseite
Alexa Rank
1,000,001
www.rosnicka.sk | Stolárske, stavebné a nábytkové polotovary
Alexa Rank
1,000,001
Deutschlandweite, kostenlose und fachgerechte Autoentsorgung. Bei uns können Sie Ihr Fahrzeug deutschlandweit, kostenlos und unverbindlich entsorgen. Treten Sie direkt mit einem Verwerter in Kontakt.
Alexa Rank
1,000,001
onlinehoutverkoop.nl - www.onlinehoutverkoop.nl. Online bestellen van hout - 7 dagen per week tot 22.00 - bezorgd in nederland en belgie.
Alexa Rank
1,000,001
Baustoffhändler, Trockenbau,Schneidgerät für Dämmstoffe,Dämmstoffe,Mineralwolle,Glaswolle,Innenausbau. Willkommen bei Benner und Mauer, Ihrem Trockenbauspezialist, unser neues Profi- Schneidgerät - Profi Therminator wird Sie begeistern Baustoffhändler,Innenausbau,Glaswolle,Mineralwolle,Gipsverarbeitung,DämmstoffeBaushop,Dämmung,Trockenbau,DämmstoffherstellerHagebaumarkt,Hagebau,Mobau,Trockenbau,Steinwolle,Putz,Knauf,lafarge,ursa,Isover,Saint-gobain,G+H,Rockwool
Alexa Rank
1,000,001
Startseite. Willkommen bei Malerbetrieb SCHILLING GmbH & Co. KG. Ihr Maler in Erkrath und Aachen.
Alexa Rank
1,000,001
Autoankauf Verkaufen Export. Autoankauf | Auto Verkaufen | Gebrauchtwagen ankauf | Unfallwagen Ankauf | Motorschaden ankauf | LKW Ankauf |Automobile Ankauf | Totalschaden Ankauf Mobil: 01635944000 oder 01758008015
Alexa Rank
1,000,001
Startseite - Forstliche Vereinigung Odenwald-Bauland. Die Forstliche Vereinigung Odenwald-Bauland e.G. (FVOB eG) ist eine Gemeinschaft von aktuell 24 Waldbesitzern aus Baden-Württemberg, Hessen und Bayern, die nach individuellem Bedarf in allen Bereichen ihrer Forstbetriebe kooperieren. Vertreten sind alle Waldbesitzarten außer dem Staatswald.
Alexa Rank
1,000,001
riskydoodles
Alexa Rank
1,000,001